Altijd al gedacht dat 80 jaren véél te kort zijn om alles in te doen? Nieuwe stamceltechnieken maken het misschien mogelijk om het leven radicaal te verlengen. Voorwaarde is wel dat je op tijd je stamcellen invriest. Nog voor ze worden aangetast door straling, ouderdom of ziekte.

Het is 2053. Nog geen eeuw nadat James Watson en Francis Crick de structuur van DNA hebben weten te ontrafelen, zijn artsen erin geslaagd om een menselijk hart te vernieuwen door regeneratieve therapie met stamcellen. Kevin Maarssen werd na een acuut hartinfarct behandeld met stamcellen die hij veertig jaar daarvoor had laten invriezen. De stamcellen zijn vooraf gestimuleerd met een cocktail van groeihormonen en vervolgens in het hart geïnjecteerd. Eenmaal in het hart beginnen de stamcellen direct met het herstellen van het aangetaste weefsel. Binnen een paar weken is Kevin genezen en kan hij naar huis. Zijn hart is zo goed als nieuw. Eerder al kreeg Kevin een nieuwe nier dankzij stamcellen. Bovendien heeft hij twee nieuwe knieën. Kevin Maarssen is honderd jaar oud, maar hij voelt zich weer dertig.

Onbeperkte mogelijkheden

Het bovenstaande voorbeeld is deels ontleent aan een artikel gepubliceerd door het EMRO: een vooraanstaand Europees instituut dat onderzoek doet naar moleculaire biologie. Het is nu nog pure sciencefiction, maar de ontwikkelingen in het onderzoek naar stamcellen gaan snel: wat sommige onderzoekers nu nog voor onmogelijk houden, staat morgen in een vaktijdschrift.
Stamcellen zijn, simpel gezegd, cellen die zich nog niet hebben gespecialiseerd. In tegenstelling tot bijvoorbeeld spier- of levercellen kan een stamcel niets. Maar ze kunnen zich wel delen, heel snel en heel vaak. Hierin verschillen ze van cellen die zich al wel hebben gespecialiseerd: die kunnen zich veelal niet of nauwelijks meer delen. De nieuwe cellen die door stamcellen worden geproduceerd, kunnen zich dan specialiseren, bijvoorbeeld tot spiercellen. Stamcellen in het beenmerg zorgen op die manier voor nieuwe bloedcellen en ook onze huid wordt door stamcellen ververst.
Wetenschappers zijn vooral geïnteresseerd in stamcellen omdat ze zo flexibel zijn. Ze proberen ze te gebruiken om falende organen te repareren. Zo doet het Hubrecht Laboratorium in Utrecht onderzoek naar het gebruik van hartcellen ná een hartinfarct. Abdelaziz Beqqali, promovendus bij het Hubrecht laboratorium: “Hier gebruiken we embryonale stamcellen om hartspiercellen te kweken. Deze nieuwe spiercellen kunnen worden gebruikt om een hart, dat bijvoorbeeld door een hartinfarct is beschadigd, te repareren. Experimenten hebben al laten zien dat ingespoten stamcellen in het muizenhart nieuwe hartspiercellen kunnen vormen.” Als deze therapie een succes zou blijken, zou dat een ware revolutie betekenen in de geneeskunde, aangezien meer dan een derde van de sterfgevallen in Nederland te wijten is aan hart- en vaatziektes.
Maar onderzoek naar stamcellen richt zich niet alleen op hartfalen. Beqqali: “Eén van de meest bekende andere onderzoeken is het gebruik van stamcellen om de neurale defecten van de ziekte van Parkinson ongedaan te maken.” Bovendien wordt er in ziekenhuizen over de hele wereld onderzoek gedaan naar neurale aandoeningen als MS en alzheimer. Bij deze onderzoeken zijn de proeven met muizen veelbelovend.

Ongemakken

Ook minder ernstige ziektes, die het leven misschien niet direct bedreigen, maar wel ongemakkelijk maken, zoals diabetes of gewrichtsproblemen, kunnen worden aangepakt. Joost Kartman, arts en oprichter van het bedrijf Stamcelbank Nederland dat stamcellen invriest: “Over tien jaar heeft naar verwachting één op de drie mensen diabetes. Onderzoekers zijn er al in geslaagd om diabetes bij muizen te genezen met stamceltherapie. Het is niet onwaarschijnlijk dat dit over tien jaar ook bij mensen kan.” Een andere toepassing is het genezen van kraakbeenbeschadigingen. Kartman: “Het is nu al mogelijk om stamcellen in het kraakbeen aan te brengen met een sponsachtige gelei. Hierdoor kan het kraakbeen zich herstellen. Op dit moment wordt daar veel onderzoek naar gedaan en de ontwikkelingen gaan heel rap.”
Stel je voor dat deze techniek beschikbaar was geweest tijdens de carrière van Marco van Basten. Dan hadden artsen zijn enkelblessure kunnen genezen en had hij het Nederlands elftal niet geleid als coach vanaf de zijlijn, maar op het veld: als spits en aanvoerder.
Natuurlijk is er, zoals vaak bij nieuwe ontwikkelingen, ook een kritisch tegengeluid te horen. Onderzoeker Beqalli: “Er zijn bedrijven die mensen valse hoop geven en ze beloven allerlei ziektes te genezen. Maar nu kan er gewoon nog niet zo veel met stamcellen.”

Invriezen

In Nederland zijn er op dit moment een aantal bedrijven waar je je stamcellen kunt laten invriezen. De bedrijven richten zich op mensen die hooggespannen verwachtingen hebben van het stamcelonderzoek. Volgens Kartman wordt het invriezen van stamcellen steeds populairder: “Het begon in de Verenigde Staten waar celebrity’s en topsporters met een verhoogd risico op beschadigingen cellen lieten opslaan. Nu is deze trend ook naar Nederland overgewaaid. Bij ons hebben inmiddels vele mensen hun stamcellen laten invriezen waaronder ook een aantal bekende mensen.” Dokter Kleinbloesem, directeur van het concurrerende Cells4Health, laat weten dat zich ook bij hem reeds ‘enkele honderden klanten’ hebben gemeld.
Eén van de klanten bij Kartman is Anthony Boerma. Boerma, voormalig IT-ondernemer, vertelt hoe het afnemen van stamcellen bij hem in zijn werk ging: “Het is op zich een lichte ingreep. Eerst kreeg ik een bakje koffie en lieten ze me zien waar ze zouden gaan prikken. Ergens in de bekken zit een verdikking waar ze de stamcellen uit halen. Daarna werd ik met een prikje in mijn nek lokaal verdoofd en voelde ik al snel niets meer. Ik lag half op mijn buik, half op mijn zij. Ik kon dus niet zien wat er achter mij gebeurde. Ik voelde geen pijn, maar er was wel een onbestemd gevoel aanwezig: je merkt toch dat er iets wordt opgezogen. Dat kriebelt een beetje. Uiteindelijk hebben ze vijf buisjes stamcellen afgenomen.” Op de website van Stamcelbank kunnen we lezen dat deze buisjes vervolgens ‘geleidelijk worden ingevroren’ en opgeslagen worden in een speciale container.

Waarom nu invriezen?

Je kunt je stamcellen dus laten invriezen en de mogelijkheden in de toekomst klinken fantastisch, maar wat heb je er aan als je nu nog jong, gezond en zorgeloos bent? Kartman: “Ook jonge mensen kunnen hun stamcellen in laten vriezen. Als mensen ouder worden gaat de kwaliteit van de stamcellen namelijk achteruit. Bovendien worden het er steeds minder en kan het gebeuren dat de stamcellen door een ziekte worden aangetast. Als je op latere leeftijd suikerziekte krijgt of een infectie, dan tast dat de cellen aan. Daarom is het beter om te beschikken over stamcellen van vóór die tijd.” Ook de eigenaar Cells4Health stelt dat het vroegtijdig invriezen zinvol is. Kleinbloesem: “De beste cellen zijn die uit de navelstreng van een pasgeboren kind. Dat is de gouden standaard. Maar die zijn niet voor iedereen beschikbaar. Daarna geldt: hoe eerder, hoe beter.”
Toch zijn de meningen verdeeld over het nut van het invriezen van stamcellen van volwassenen. Kartman: “Met collega’s uit de geneeskunde heb ik vaak discussies hierover. Er wordt gesteld dat het menselijk lichaam zelf een prima opslag is voor de stamcellen.” De onderzoekers van het Hubrecht laboratorium zijn inderdaad sceptisch. Beqqali: “Om eerlijk te zijn denk ik dat het nu nog geen nut heeft. Er is op dit moment nog onvoldoende bewijs dat volwassen stamcellen ook een significante functieverbetering geven bij therapieën. Je kunt ze voor de zekerheid laten invriezen. Daar is niets mis mee. Maar op dit moment kan er nog niet veel met volwassen stamcellen worden gedaan.”
Nu zou je kunnen denken: baadt het niet, dan schaadt het niet. Dus: voor de zekerheid je stamcellen toch maar invriezen? Daar is Beqqali’s collega, Linda van Laake, arts en promovendus bij het Hubrecht Laboratorium kritisch over: “Een beenmergpunctie is een ingrijpende procedure die pijnlijk is en niet zonder risico’s: je kunt een infectie oplopen. Op dit moment wegen de voordelen niet op tegen de nadelen. Hier op de afdeling is er dan ook niemand die het ook maar overweegt zijn stamcellen in te vriezen.”
Kartman is niet eens met de kritiek: “Iedere ingreep heeft uiteraard zijn risico, maar deze procedure is verantwoord en neemt hooguit tien minuten in beslag.” Boerma: “Je staat zo weer op straat. Het duurt in totaal misschien een half uur. Het is net als een bezoek bij de tandarts.”

Oud en verschrompeld

Ziektes genezen en het leven verlengen is dus misschien mogelijk door je stamcellen ergens in een container bij -200 graden te laten opslaan, maar wat heb je aan een eeuwig leven als je futloos, mank en half verschrompeld bent? Een eeuwig leven achter de rollator in nu niet bepaald een droomscenario. Maar wees niet bevreesd, ook hier zien de zogenaamde stamcelcowboys mogelijkheden. Kleinbloesem: “Het is nu nog niet mogelijk, maar toepassingen in de cosmetische chirurgie zijn goed denkbaar. Zo kunnen stamcellen nu al littekenweefsel na operaties voorkomen. En is het goed denkbaar dat stamcellen in de toekomst onder de huid worden gespoten om rimpels te laten verdwijnen of om haar weer te laten groeien.”
Bovendien wordt er in Rusland al volop ‘geëxperimenteerd’ met zogenaamde verjongingstherapieën. Dit houdt in dat je eigen stamcellen in een laboratorium worden opgekweekt en op een later tijdstip weer in je bloedbaan worden gebracht. Het effect daarvan zou zijn dat je weer vitaler en gezonder wordt. De wetenschappers zijn hier bijzonder kritisch over. Beqqali: “Daar moet ik heel hard om lachen. Die praktijken zijn helemaal niet kosjer. Ik kan je op een papiertje meegeven dat het onzinverhalen zijn, pure kwakzalverij.” Ook de directeur van Stamcelbank Nederland heeft het niet op dit soort praktijken. Kartman: “De prutsers die dat soort therapieën aanbieden, helpen de vooruitgang naar z’n grootje. Als er al therapieën mogelijk zijn, dan moet je bij de academische ziekenhuizen zijn.”

Een stamcelbank voor iedereen?

Tot nu toe kun je je stamcellen alleen maar laten invriezen bij bedrijven. De overheid vriest wel stamcellen in, maar die zijn dan voor algemeen gebruik. Je kunt je afvragen of het niet beter is als de overheid voor je stamcellen zorgt, zodat je er zeker van kunt zijn dat het goed gebeurt. Bovendien gaat de overheid niet zomaar failliet, terwijl dat bij bedrijven nog wel eens wil gebeuren. Volgens Kartman is dat voor zijn bedrijf geen probleem: “Bij sommige bedrijven heb je inderdaad het bekende rijschooleffect: je betaalt vooraf, maar als ze failliet gaan heb je niets meer. Bij ons worden de kosten voor het opslaan per jaar betaald. Op die manier bedruipt een container met stamcellen zichzelf: als wij failliet gaan, genereert de container zelf genoeg inkomsten om verder te gaan. Bovendien blijven onze klanten eigenaar van hun eigen stamcellen.” Ook Boerma ziet niet in waarom dit een overheidstaak zou moeten zijn: “Het is wel zo helder als dit door een bedrijf wordt gedaan. Ik weet dat het mijn cellen blijven en ik vind het wel zo prettig als de overheid daar niet bij komt kijken. Bovendien is het zo goedkoper.”

Stamcellen uit je testikels

Onderzoek naar stamcellen is altijd omgeven door een waas van ethische bezwaren: de kritiek, met name uit religieuze hoek, is dat de mens de rol van God overneemt. ‘Er wordt gesleuteld aan Gods schepping’, wordt er met opgeheven vinger gezegd. In de Verenigde Staten sprak Bush onlangs nog een veto uit tegen nieuwe projecten met embryonale stamcellen. Maar het onderzoek naar volwassen stamcellen heeft geen last van dit soort ethische bezwaren. De stamcellen worden namelijk niet uit embryo’s gewonnen, maar uit het beenmerg. Er worden dus geen potentiële kinderen om zeep geholpen om aan de stamcellen te komen. Voor onderzoekers is dit een groot voordeel, want ze worden niet of minder beperkt door strenge regelgeving. Maar volwassen stamcellen hebben ook hun beperkingen. Van Laake: “De volwassen stamcel is niet zo flexibel als de embryonale stamcel en kan zich niet tot ieder type cel ontwikkelen. Bovendien kan de volwassen cel zich niet oneindig vaak delen, terwijl de embryonale cel dit wel kan.” De toekomst moet uitwijzen of stamcellen uit het beenmerg flexibel kunnen worden gemaakt door ze bijvoorbeeld met chemicaliën te behandelen. Een andere optie zou zijn de stamcellen niet uit het beenmerg te halen, maar uit testikels. Onderzoekers melden in Nature dat zich in de testikels van muizen volwassen stamcellen bevinden, die bijna net zo veelzijdig zijn als embryonale stamcellen. Misschien vormen de stamcellen uit het voorplantingsorgaan van de man dus wel de sleutel tot een eeuwig jong leven.
Als je niet van risico’s houdt, kun je misschien nog maar beter even wachten met het invriezen van je stamcellen. Over vijf jaar weten onderzoekers meer en kunnen ze zekerheid geven over wat er met volwassen stamcellen kan. Maar als je het wel aandurft en er de 400 euro voorover hebt om vijf porties topfitte stamcellen zeker te stellen voor de toekomst, dan ben je over twintig jaar gezegend met de stamcellen van een dertigjarige. Of er dan ook werkelijk technieken zijn om met die stamcellen een eeuwig jong leven te leiden, is een tweede, maar dat de mogelijkheden ons voorstellingsvermogen te boven zullen gaan, dat staat vast.

KADERS

Elitetechniek?
In Hollywood zijn biotechnologie en onsterfelijkheid een populair thema. Zo ontdekken Lincoln Six Echo (gespeeld door Ewan McGregor) en Jordan Two Delta (door Scarlett Johansson) in de film The Island, dat ze alleen maar leven om een ander mens van reserveonderdelen te voorzien. Ze zijn klonen van rijke zakenmensen, topsporters en topmodellen die, in de echte wereld, door ziekte of ouderdom dreigen te sterven. Lincoln en Jordan ontsnappen uiteindelijk uit het laboratorium waar ze gekweekt worden en na veel ontploffingen en geschiet, kan het recht zegevieren. De boodschap van de film is duidelijk: er zullen altijd plaatsen op de wereld zijn waar de wetgeving niet zo streng is. En als de mogelijkheden er zijn, zullen daar mensen worden ‘gekweekt’ om de elite in het westen van nieuwe organen te voorzien. Dit roept vragen op die van een andere aard zijn dan de religieuze bezwaren tegen clonen. Je moet er toch niet aan denken dat Wacko-Jacko ergens in China klonen van zichzelf laat kweken, alleen maar omdat z’n neus er steeds afvalt. Alhoewel: een jong gezicht voor Brigitte Bardot zou, in ieder geval voor het mannelijk deel van de wereldbevolking, een aanwinst zijn.

Forever young zonder stamcellen.

• Cryonics. Niet echt ideaal en zeker niet aan te raden als je nog jong en gezond bent. Cryonics houdt in dat je je lichaam na overlijden laat invriezen. De mensen die dit doen verwachten dat ze door wetenschappers van de toekomst weer tot leven kunnen worden gewekt. Experts zien weinig in deze techniek, aangezien het lichaam van de overleden mensen vaak al sterk is beschadigd door ziekte en het overlijdingsproces.
• Nanotechnologie. Het idee hierachter is dat wetenschappers er in slagen uiterst kleine robotjes te fabriceren die in het bloed worden ingezet om het lichaam te repareren. Tien jaar geleden was nanotechnologie nog hot onder wetenschappers, maar inmiddels is het enthousiasme enigszins bekoeld. Toch zijn de verwachtingen nog steeds hooggespannen, maar geneeskundige toepassingen worden voorlopig nog niet verwacht.
• Vrije Radicalen. Volgens deze theorie zijn vrije radicalen de belangrijkste oorzaak van het ouderworden van de mens. De vrije radicalen zijn moleculen die sterk reageren met hun omgeving waardoor ze bijvoorbeeld het DNA aan kunnen tasten. Om dit tegen te gaan hebben de aanhangers van deze theorie een dieet opgesteld dat deze vrije radicalen onschadelijk maakt. Zie www.maxlife.org voor meer info.
• Gezonder langer leven. Een andere, alom geprezen manier, is gezond leven: niet roken, minder drinken, gezond eten en meer bewegen. Hiermee kun je je leven al aanzienlijk verlengen. En wie weet wat er over zestig jaar mogelijk is. Even doorzetten en misschien haal je het wel.

Voor de nieuwste trends in onsterfelijkheid, zie website van het Immortality Institute: www.imminst.org
Artikel verschenen in de AvantGardeMen september 2006. Tekst: Koen van Gilst (c)