We liegen heel wat af in ons leven. Politieagenten proberen leugens te ontmaskeren met leugendetectors. Maar deze apparaten nemen het niet zo nauw met de waarheid. De hersenscanner moet uitkomst bieden.

Tekst: Koen van Gilst en Carola Houtekamer. Artikel verscheen in Explore feb. ’07

De beroemdste leugen van de vorige eeuw komt van de toenmalige president van de Verenigde Staten, Bill Clinton. In een grijsgedraaid videofragment kijkt hij de camera indringend aan, heft zijn vinger op en zegt: ‘I did not have sexual relations with that woman.’
Dit voorbeeld toont aan dat iedereen liegt, tot op het hoogste niveau. En niet alleen over serieuze zaken als vreemdgaan: mensen liegen de hele dag door over de allerkleinste dingen, vertelt psychologe Mariëlle Stel (Universiteit Leiden): ‘Uit onderzoek blijkt dat mensen liegen bij een kwart van alle interacties. Hierbij gaat het niet alleen om uitspraken, maar ook bijvoorbeeld om het produceren van een valse glimlach.’

Complimenten
Het is een harde waarheid: we zijn natural born liars en die dubieuze kwaliteit wordt ons met de paplepel ingegoten. Door jaren van training ontwikkelen we ons tot listige leugenaars. Stel: ‘Kinderen leren al snel dat liegen voordelig is. Als je de waarheid vertelt over iets dat je niet had mogen doen, word je gestraft. Maar met een leugen kom je er misschien mee weg.’
Liegen is voordelig, en speelt bovendien een belangrijke rol in de dagelijkse omgang. Het bekende leugentje om eigen bestwil maakt het leven stukken aangenamer, voor zowel de dader als het slachtoffer. We geloven nu eenmaal graag dat de complimenten echt gemeend zijn. Stel: ‘Mensen kunnen liegen om een goede indruk op anderen te maken. Zo liegen veel mensen tijdens hun sollicitatie. Ook wordt er gelogen om gesprekken beter te laten verlopen. Als iemand lelijke schoenen heeft, kun je daarover liegen om de sfeer aangenaam te houden.’

Grof geweld
Verrassend genoeg zijn mensen veel slechter in het ontmaskeren van leugens dan in het produceren ervan. Slechts 18% van alle leugens wordt ontdekt. Dit komt volgens Stel vooral omdat we op de verkeerde signalen letten. ‘Veel lachen en knipperen met de ogen zou een teken van liegen zijn, maar deze dingen hebben er weinig mee te maken. Ook denken we dat leugenaars veel bewegen, maar dat is niet zo.’
Zelfs ondervragers, politieagenten en andere professionele ontmaskeraars hebben moeite om deze vooroordelen opzij te zetten, blijkt uit onderzoek. Toch valt het herkennen van leugens te leren. Daarvoor moet je simpelweg op de juiste signalen leren letten. Stel: ‘Mensen moeten op de hoeveelheid bewegingen letten: zijn dit er minder dan normaal, dan is dat een indicatie dat iemand liegt. Hiervoor moet je wel weten hoeveel iemand normaal gesproken beweegt. Je moet de persoon dus goed kennen.’
Uit het onderzoek van Stels collega’s blijkt maar één beroepsgroep uit te blinken in het ontmaskeren van leugens: doorgewinterde criminelen. Dit komt waarschijnlijk doordat criminelen direct de gevolgen merken als ze een leugen niet op tijd doorzien. Leugens zijn extra pijnlijk als ze gepaard gaan met grof geweld of grote sommen geld. Kun je dit bedrog niet doorzien, dan kun je maar beter van het criminele pad afgaan.

Barbaars
Mensen zijn slechte leugendetectors. Dat is de voornaamste les die de psychologie ons kan leren. Voor het ontmaskeren van leugens kunnen psychologen geen vaste regels opstellen, alleen maar tips. Iedereen liegt namelijk op zijn eigen manier. Wat zou er handiger zijn dan een machine of methode waarmee je kunt meten of iemand liegt?
Al in het jaar nul gebruikten de Chinezen rijstkorrels om leugenaars te ontmaskeren. Verdachten moesten tijdens het verhoor op een handjevol rijstkorrels kauwen. Als ze die na een tijdje weer droog uitspuugden, dan was het bewijs geleverd dat ze logen. De Spaanse Inquisitie maakte gebruikt van dezelfde truc, maar dan met een stuk droog brood. En tot aan het begin van deze eeuw waren er *stammen die hun verdachten aan een gloeiende staaf lieten likken. Wie z’n tong brandde, loog. Barbaarse methodes zouden wij nu zeggen, maar er zit een kern van waarheid in: van stress krijg je een droge mond en van de angst om ontmaskerd te worden dus ook.
Aan het einde van de 19e eeuw ging men in Europa apparaten inzetten om leugenaars te ontmaskeren. Wanneer je liegt – zo werd gedacht – veranderen bloeddruk, ademhaling en hartslag en worden de zweetklieren in je vingertoppen actief. Het apparaat dat al deze veranderingen tegelijkertijd kon meten, werd de ‘polygraaf’ gedoopt, letterlijk vertaald als ‘veelschrijver’. Deze leugendetector werd snel enorm populair in Amerika, en nog steeds gebruiken de Amerikanen te pas en te onpas de leugendetector om de waarheid te achterhalen.

Seriemoordenaar
De leugendetector heeft al veel mensen laten hangen. Letterlijk. In Amerika zijn al heel wat moordenaars en verkrachters ter dood veroordeeld op basis van een leugendetectortest.
Toch kan ook dit apparaat zich vergissen. Het succes van de polygraaf hangt af van degene die de vragen stelt. Grote kans dat je heel erg zenuwachtig wordt van een intimiderende ondervrager. Dat pakt niet goed uit op de uitslag van de detector.
Een ander probleem is dat de leugendetector slecht psychopaten kan ontmaskeren. De Amerikaanse seriemoordenaar Gary Ridgway, bekend als the Green River Killer, ging na een leugendetectietest gewoon vrijuit. Psychopaten vertonen namelijk bijna geen emotionele reacties. Hun lichaam reageert niet op vragen over de misdaad.
Ook kun je leren om de leugendetector te omzeilen. De koelbloedige CIA dubbelagent Aldrich Ames kon zijn emoties zo goed onderdrukken, dat je niet kon zien op de polygraaf wanneer hij loog. Een andere truc om de leugendetector te omzeilen is om hard op je tong te bijten tijdens de controlevragen – ‘neutrale’ vragen die gebruikt worden om je lichaamsfuncties als bloeddruk in rust te meten. Een tongbijt tijdens de controlevragen levert een flinke verandering in hartslag en bloeddruk op. Zo kan de ondervrager geen verschil meer zien tussen je reactie op controlevragen en je stressreactie op leugens over de misdaad.
Om deze redenen vinden veel wetenschappers de leugendetector een onbetrouwbaar apparaat. In Nederland mag de polygraaf niet gebruikt worden. De Amerikanen hebben er minder problemen mee. Niet alleen kan de leugendetector doorslaggevend bewijs leveren in de rechtszaal, het apparaat wordt ook vaak gebruikt bij sollicitaties. Als je voor de overheid of de politie wilt werken, moet je zo’n test ondergaan.

Vuurwapens
In de eeuwige jacht naar de waarheid werken onderzoekers hard aan een verbeterde versie van de leugendetector. Experimenteel psycholoog Ewout Meijer doet aan de universiteit van Maastricht onderzoek naar de ‘geheugendetector’. De geheugendetector meet ook de fysieke reacties van het lichaam, maar baseert zich op een andere methode van ondervragen. Meijer: ‘Het komt vaak voor dat onschuldigen heftig reageren op misdaadvragen, simpelweg omdat ze gespannen zijn. De methode die wij gebruiken heet de ‘guilty knowledge-test’. Hierbij stel je vragen over details van de misdaad die alleen de dader kan weten. Stel je voor: je laat iemand vijf plaatjes van verschillende vuurwapens zien. Voor een onschuldige lijken al die wapens op elkaar. Maar een schuldige pikt het juiste wapen er zo uit. Als je op de polygraaf iemand consequent ziet reageren op ‘schuldige kennis’, dan geeft dat aan dat hij veel van de misdaad af weet en wel eens de dader kan zijn.’
In Maastricht wordt ook een nieuwe meetmethode onderzocht. Ewout: ‘Bij de ondervraging kunnen de hersenactiviteit monitoren. Met sensoren kunnen we een P300 detecteren, een piek in hersenactiviteit die 300 milliseconden na een afwijkend signaal optreedt. Dit gebruiken we bij leugendetectie. Laat je een onschuldige vijf plaatjes van vuurwapens laat zien, dan gebeurt er niks. Alle plaatjes betekenen min of meer hetzelfde. Maar voor een schuldige is er één plaatje dat speciaal opvalt: het wapen waarmee de moord is gepleegd. Bij deze mensen treedt na het zien van dat plaatje een P300 op. Tenminste, dat denken we.’

Hersenscanner
Leugendetectie met behulp van hersenmetingen wordt steeds populairder. Neem de fMRI-scanner, een medisch apparaat dat gebruikt wordt om hersenenactiviteit te meten.
Twee Amerikaanse bedrijven bieden op dit moment leugendetectors aan die met zo’n scanner werken. Het idee is dit: bij mensen die liegen, worden een paar hersengedeeltes erg actief. Eén zo’n gebied dat actief wordt heeft te maken met cognitieve controle. Leugenaars moeten voortdurend in de gaten houden wat waar is en wat niet. Dat zie je terug op een hersenscan. Door mensen met een hersenscanner te verhoren zou je kunnen zien of ze liegen.
Toch vormt ook de hersenscanner geen heilig wapen in de strijd tegen leugens. Het hersenonderzoek vormt een jonge onderzoekstak, en wetenschappers weten nog niet precies wat er in liegende hersenen gebeurt. Grote kans dat de hersenactiviteit per persoon verschilt, en dat psychopaten ook deze scanner weten te foppen. Tot slot moeten we ons afvragen of we het wel goed vinden dat de overheid ‘in ons hoofd’ mag kijken. Zouden we zelfs onze gedachten niet meer voor onszelf mogen houden?

kader

Tips: ontmasker de leugenaar

Stem gaat omhoog. Als mensen liegen, gaat hun stem iets omhoog. Maar het blijkt dat een goede leugenaar ook zijn stem onder controle heeft.
Weinig bewegen. Als iemand minder beweegt dan normaal, kan dat een aanwijzing zijn dat deze persoon liegt.
Let op non-verbale uitingen. Let niet op datgene wat iemand zegt, maar hoe hij of zij zich gedraagt. Een lach die asymmetrisch is (dwz: de linkerkant van de lach op het gezicht is niet gelijk aan de rechterkant) is een onechte of gespeelde glimlach. Bovendien zie je bij een onechte lach geen lachrimpels.
Veel lachen heeft niets met liegen te maken. Iemand die veel lacht of met de ogen knippert, is niet gelijk een leugenaar. Lachen en knipperen blijken weinig met liegen te maken.
Vertouw op je gevoel. Uit een onderzoek dat Mariëlle Stel heeft gedaan blijkt dat mensen beter in staat zijn leugens te herkennen als ze er niet expliciet op letten of iemand liegt. Luister dus naar wat je gevoel zegt en beantwoord voor jezelf de vraag: Komt deze persoon betrouwbaar op mij over of niet?

kader

De klassieke leugendetector
Stel je wordt verdacht van het stelen van geld uit de kantine. Je wordt gekoppeld aan de polygraaf en moet een aantal vragen beantwoorden. Eerst wordt er gemeten hoe je reageert op gewone vragen, bijvoorbeeld: ‘Wat heb je gegeten als ontbijt?’ Dat zijn de controlevragen. Daarna wordt gemeten hoe je reageert op vragen over de misdaad, zoals ‘Heb jij het geld gestolen uit de kantine?’ Als je onschuldig bent, maakt het niet uit wat je antwoordt op beide vragen. De reactie die je op de polygraaf te zien krijgt, zal niet veel verschillen van elkaar. Ben je schuldig, dan moet je liegen over de vraag over de diefstal. Van liegen word je zenuwachtig, omdat je niet ontdekt wil worden. En dat wordt door de polygraaf opgemerkt. Als er dus een groot verschil in reactie is op vragen over het ontbijt en op vragen over het stelen van geld, dan is er reden om te geloven dat je liegt.
Nu is gebleken dat deze manier van vragen stellen niet zo goed werkt. Ook onschuldige mensen worden zenuwachtig van misdaadvragen, omdat ze willen bewijzen dat ze onschuldig zijn. Daarom is de manier van vragen stellen aangepast. In plaats van gewone controlevragen waar je helemaal niet zenuwachtig van wordt, gebruikt men nu gevoelige controlevragen, zoals ‘Heb je ooit wel eens iets gestolen?’ Reageer je nog steeds sterker op de misdaadvragen dan op de gevoelige controlevragen, dan zou je wel eens kunnen liegen.