Tekst: Koen van Gilst. Artikel geschreven voor AvantGarde MEN (feb. 2007).

1. Slacklining in Yosemite Park
Slacklining is een trendy woord voor koorddansen op duizelingwekkende hoogtes. Wat eind jaren tachtig begon als een extreme hobby van bergbeklimmers, is inmiddels uitgegroeid tot een door vele tienduizenden mensen beoefende sport. Bij slacklining span je een koord tussen twee hooggelegen punten (bijvoorbeeld over een ravijn) en loop je van de ene naar de andere kant. Volgens kenners combineert de sport meditatie met bergbeklimming: de adrenaline giert door je lichaam, maar jij moet rustig, voetje voor voetje, verder op je koord. De meest beruchte en extreme slackline is die bij de Lost Arrow Spire in Yosemite Park (Californië). Op een hoogte van 881 meter boven het dal verbindt hier een koord van zeventien meter een losstaande rots met de aangrenzende bergen.
Gevaren: Beginnende slackliners vallen regelmatig. Dat is niet erg, want ze zitten goed vast. Toch wordt deze val iedere keer weer ervaren als een kleine dood. Je weet dat je goed vastzit, maar de angst voor de gapende diepte onder je blijft.
Vereisten: Stalen zenuwen en goed materiaal.
Kosten: Voor €175,- heb je al een Slackline Kit.
Info: www.slackline.com

2. Vliegen met een wingsuit
Parachutespringers zijn altijd op zoek naar nog sneller, nog hoger en nog gevaarlijker. De nieuwste trend op het gebied van dit soort bijna-doodervaringen? Vliegen met een wingsuit. Dit betekent dat je uit een vliegtuig springt, je kunststof vleugels tussen je benen en armen uitslaat en wegvliegt. Al is vliegen misschien niet het goede woord, want je valt nog steeds met een enorme snelheid naar beneden. Het voordeel van een wingsuit is dat je grotere afstanden kunt afleggen tijdens je val. Het vereist wel enige ervaring, vertelt Jiddy Zwols van de Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Luchtvaart (KNVvL): ‘Het lastige van springen met een wingsuit is je evenwicht bewaren. De winddruk tussen je armen en benen is enorm. En als je je evenwicht eenmaal kwijt bent, val je als een raket naar beneden.’
Gevaren: Je kunt een val overleven als je parachute niet opengaat, maar dan ben je wel wereldnieuws (zie de Nieuw-Zeelandse Michael Holmes die zijn val overleefde). Wacht tijdens het vliegen daarom niet te lang met het openen van je parachute.
Vereisten: Er zijn nog geen officiële eisen, maar daar wordt aan gewerkt. Tot die tijd geldt de officieuze minimumeis van een B-brevet in combinatie met 300 parachutesprongen.
Kosten: Voor acht parachutesprongen betaal je €525,-
Info: www.parachute.nl / Voor filmpjes van Nederlandse daredevils kijk je op: www.12000ft.com

3. Speedminton op het strand
Speedminton is badminton, maar dan niet saai. Je slaat niet langer tegen een tergend trage shuttle aan, maar tegen een zogenaamde speeder die snelheden kan halen van wel 300 km/u. Op de website van de Berlijnse bedenkers van dit spel staan drie varianten. Freestyle: zonder baan, regels of grenzen. Outdoor: waarbij de speeder binnen de lijnen van het provisorisch speelveld moet vallen. En indoor: waarbij je bestaande tennisbanen gebruikt. Bovendien verkopen ze speciale lichtgevende speeders waarmee je in het donker kunt spelen. Ideaal dus, om met je vakantieliefde op een verlaten strand te spelen, terwijl de zon langzaam in de zee zakt.
Gevaren: Zonnesteek.
Vereisten: Moeilijker dan badminton, maar makkelijker dan squash of beachball.
Kosten: €69,95 voor een setje van twee rackets en een speeder.
Info: www.speedminton.de

4. Icediving in Spitsbergen
Gewone stervelingen kennen de beelden alleen maar uit de documentaires van Discovery Channel: duikers die in diep blauw water langs reusachtige ijsformaties zwemmen. Sinds een tijdje kunnen ook amateur-duikers dit indrukkwekkende schouwspel van licht, luchtbellen en ijs zien. In de winter houdt icediving in dat je met een motorzaag eerst een gat in het ijs moet zagen om te kunnen duiken. In de zomer is het een stuk gemakkelijker en kun je duiken vanaf een boot. Via XO Holidays in Noorwegen kun je excursies boeken naar Spitsbergen en vaar je met ijsbreker tot aan de rand van het pakijs van de Noordpool. Je zwemt dan langs onderwatergletsjers, tussen ijsschotsen en in de buurt van walrussen. Maar niet alleen onderwater is er veel te zien, vertelt de Noorse eigenaar van het bedrijfje Asgeir Solli: ‘We bezoeken een verlaten haven voor walvisvaarders, we gaan naar walvissen kijken en met een beetje geluk zien we ook ijsberen.’ Een nieuwe uitdaging dus voor duikers die de drukke riffen van Thailand en de Rode Zee nu wel hebben gezien.
Gevaren: Ver van de bewoonde wereld, omringd door ijsberen, walrussen en pakijs is natuurlijk niet zo veilig als thuis in je luie stoel Discovery kijken. Maar de nuchtere Noor Asgeir vertelt dat hij nog nooit in een echt levensbedreigende situatie is geweest.
Vereisten: Je moet bestand zijn tegen de kou en ervaring hebben met het duiken in een dry suit.
Kosten: Vanaf €2760,-. Als je aan boord een eigen badkamer wilt, kost het iets meer.
Info: www.xoholidays.com

5. Kitesurfen op Fuerteventura
Het gebruik van de kite (een soort vlieger) bij watersporten is inmiddels zo gewoon dat er nauwelijks meer introductie nodig is. Met wereldwijd meer dan 200.000 actieve surfers is kitsurfen één van de snelst groeiende watersporten ter wereld. Door deze populariteit kun je tegenwoordig bijna overal wel aan de slag. Maar om het echt mee te maken heb je harde wind, zon, strand met publiek en hoge golven nodig. En dan kun je het beste naar kitesurfparadijzen als Fuerteventure of de Braziliaanse kust bij Amendoeira of Buzios gaan.
Gevaren: Vroeger was de kitesurfer een gevaar voor iedereen op en rondom het strand. Maar door verbeteringen aan het materiaal is de sport de laatste jaren veiliger geworden. Het is weliswaar nog steeds geen goed idee om op de overvolle stranden aan de Costa del Sol te gaan kitesurfen, maar een dreigende crash met bijvoorbeeld een medesurfer, ga je uit de weg door de vlieger snel te ontkoppelen.
Vereisten: Veel wind, een goede watertemperatuur en bewonderend vrouwelijk schoon op het strand.
Kosten: Een beginnerscursus van zes uur heb je voor €250,-. Vluchten naar de Fuerteventura zijn er vanaf €400,-
Info: www.mambo.nl (kijk onder watersport)

6. Heliskiën in Groenland
Heliskiën is dé uitkomst voor mensen met veel geld en een groot verlangen naar uitgestorven pistes met metersdikke Tiefschnee. Het kon al in Rusland en Canada, maar nu kun je ook op Groenland heliskiën. Dit betekent dat je uit een helikopter springt, over maagdelijk witte sneeuw skiet en in stilte geniet van de rust, de bergen en de donkerblauwe oceaan in de verte. Eenmaal weer aangekomen in het dal staat de helikopter weer voor je klaar. Heliskiën in Groenland doe je vooral in de zomer, want dan heb je er bijna vierentwintig uur lang daglicht. Sneeuw heb je er het hele jaar door. Als je het skiën zat bent, of als de het heliskiën toch iets duurder blijkt te zijn dan je dacht, kun je ook gaan kajakken of walvis-spotten.
Gevaren: De piste eindigt niet, zoals in de Alpen, in een flauwe helling richting de après-skitent. Sneeuw ligt hier tot aan de oceaan en je moet dus oppassen dat je niet met je ski’s in het water belandt.
Vereisten: Een paar jaar ski-ervaring en vooral een goed gevulde portemonnee.
Kosten: Alleen op aanvraag (zie website). Reken echter op een bedrag met vier nullen.
Info: www.eaheliskiing.com

7. Zorbing in Oostenrijk
Zorbing is bedacht door twee Nieuw-Zeelanders en het had in een andere tijd net zo goed een martelwerktuig kunnen zijn. Bij Zorbing zit je in een holle bol (de Zorb) van doorzichtig plastic die met een snelheid van wel vijftig kilometer per uur een helling afraast. De eerste zorbonauten zaten nog vastgesnoerd in hun bol, maar later bleek dat het ook zonder snoeren kan. Zoek je favoriete zwarte piste dus maar op, neem een aanloop en stuiteren maar! Gegarandeerd dat je duizend meter lager high bent van de adrenaline.
Gevaren: Soms verbrandingen op je huid door de hoge rotatiesnelheid.
Vereisten: Een sterke maag.
Kosten: €20,- per keer
Info: www.zorb.at

8. Vulkanentocht in Ecuador
In 1802 slaagde Alexander von Humbolt, de Duitse ontdekkingsreiziger, naturalist en allesweter er niet in om de 6310 meter hoge vulkaan Chimborazo te bedwingen. Hij moest op een hoogte van 5875 meter afhaken omdat hij hoogteziekte kreeg. Via Snow Leopard Adventures kun jij in zijn voetsporen treden en hem overtreffen. Bovendien kun je nog vier andere vulkanen beklimmen die als beloning allemaal een magnifiek uitzicht over de omliggende hoogvlakte bieden. Ben je na twintig dagen slapen in berghutten en afzien op steile berghellingen nog niet uitgekeken op het avonturierschap? Dan treed je toch gewoon in de voetsporen van die andere ontdekkingsreiziger? Vlieg vanuit Quito naar de Galapagos Eilanden waar Charles Darwin zijn evolutietheorie ontdekte.Gevaren: De route naar de top van de Chimborazo staat niet bekend als extreem gevaarlijk. Deze beklimming wordt vaak gezien als een voorbereiding op het echte werk: de beklimming van de Mount Everest.
Vereisten: Ervaring met het (professioneel) beklimmen van bergen.
Kosten: €1495,-
Info: www.snowleopard.nl

9. Joggen met je Powerisers
Misschien heb je ze wel eens gezien in de reclame van een bank uit Zürich: een soort steltachtige schoenen met veren eronder. De mensen lopen niet, maar hoppen als een soort sprinkhanen over de straten. Met deze zogenaamde powerisers zal je in het begin heel wat bekijks hebben als je naar je werk hopt, maar onthoudt: met de powerisers spring je met gemak acht meter ver en ga je sneller dan een gemiddelde fietser (20 km/h). Je omgeving zal wel even moeten wennen, maar over tien jaar loopt de hele wereld erop. Wacht maar af!
Gevaren: Met kniebeschermers en een helm overleef je je eerste pogingen wel.
Vereisten: Gevoel voor evenwicht.
Kosten: €419,-
Info: www.powerisers.de

Tekst (c) Koen van Gilst. Artikel geschreven voor AvantGarde MEN (feb. 2007).

Tip 1: Ga sporten
Stress komt simpel gezegd neer op een verhoogde concentratie adrenaline en cortison in je bloed. Door deze hormonen blijf je alert, gaat je hartslag omhoog en in extreme gevallen komen zelfs je nekharen overeind te staan. Bovendien lijkt het of alles langzamer gaat, waardoor je sneller kunt reageren op een naderende sabeltandtijger, euh deadline. Er is niets mis met een flinke scheut adrenaline op z’n tijd, maar hou er rekening mee dat het bijna 48 uur duurt voordat het uit je bloed verdwijnt. De beste methode om sneller van je adrenaline af te komen is nog altijd: toegeven aan je instincten. Ga hardlopen, boksen of aan gewichten trekken en je adrenalinespiegel daalt vanzelf.

Tip 2: Neem een baan die bij je past
Lang werd gedacht dat stress voornamelijk wordt veroorzaakt door overbelasting en een gebrek aan planning. Uit recent onderzoek van Christina Maslach, de bedenker van de term burn-out, blijkt echter dat stress vooral te wijten valt aan onrechtvaardige beslissingen van bovenaf, werken onder je niveau en een verkeerde werkplek. Lange dagen maken voor iets waar je volledig achter staat, is beter vol te houden dan parttime rotklusjes opknappen voor je baas die zijn Mavo-diploma nooit heeft gehaald.

Tip 3: Verwacht minder, krijg meer
Het verhaal gaat dat Alexander de Grote, heerser van het Middellandse zeegebied en veroveraar van Perzië, een lange reis maakte om de beroemde Griekse filosoof Diogenes te ontmoeten. Eenmaal aangekomen bij de regenton waarin Diogenes woonde, vroeg Alexander aan hem: ‘Is er iets dat ik je kan geven? Landerijen, geld of paarden?’ Diogenes antwoordde: ‘Nee, maar je kunt wel één ding voor me doen: ga een stapje opzij, want je staat in mijn zon.’ Tv-programma’s willen ons doen geloven dat iedereen Topmodel, Idol en miljonair kan worden, maar feit is dat er altijd maar één van de kandidaten wint. De rest gaat jankend en vernederd naar huis. Volgens de oude Grieken is het menselijk geluk een simpel rekensommetje: geluk = wat je bereikt / wat je gehoopt had. Verwacht minder van jezelf, je carrière en je vrienden en je leven wordt vanzelf rustiger.

Tip 4: Maak vrienden
Eén van de belangrijkste stressbestrijders zijn vrienden. Ze helpen je aan een nieuwe baan, zorgen voor een second opinion bij een moeilijke keuze en ze betalen je drankjes als je een keer krap bij kas zit. Bovendien: vrienden maken je aan het lachen waardoor je stresshormonen (cortison en adrenaline) dalen en je gelukshormonen (endorfine) stijgen. Hierbij maakt het niet uit of je beste vriend nu je moeder is of je partner. Ook surrogaatvrienden in de vorm van een hond of kat kunnen stressverminderend werken.

Tip 5: Ga mediteren
Wie openstaat voor nieuwe dingen en niet bang is voor een flinke dosis stilte, kan het ook eens op de oosterse tour proberen. Vipassana is de nieuwe trend in meditatieland en het speelt in op onze dagelijks terugkerende overbelasting. Het centrum (dat een vestiging heeft in België) biedt tiendaagse cursussen die voornamelijk bestaan uit… stilte. Je leert er technieken die je helpen om te gaan met stress. Of, zoals ze het op de website zelf zeggen: ‘Vipassana maakt het mogelijk mentale spanningen op te lossen en een positiever, evenwichtiger en gelukkiger leven te leiden.’ Voor meer informatie zie: www.dutch.dhamma.org

Tip 6: Stop de informatie-overload
Probeer je eens een dag lang helemaal af te sluiten voor alle informatie die internet, televisie en kranten dagelijks over ons heen storten. Je zult zien dat het je rust geeft. In zijn boek The Age of Missing Information analyseerde Bill McKibben alle televisieprogramma’s die gedurende vierentwintig uur in de staat New York werden uitgezonden. Hij vond in deze 2400 uur beeldmateriaal niets dat van nut was voor zijn persoonlijk leven. Het is een verschijnsel dat iedereen wel kent als je na afloop van een vakantie de stapel kranten op de deurmat doorbladert: in de weken dat je weg bent geweest, blijkt er niets te zijn gebeurd dat je niet had mogen missen. Trek de televisie- en computerkabels uit de muur en doe de krant in de prullenbak. Je zult zien dat je veel meer tijd overhoudt.

Tip 7: Sta vroeg(er) op
Sta een half uurtje eerder op zodat je meer tijd heb voor je dagelijkse ochtendroutines. Door eerst rustig te ontbijten, een kopje thee te drinken en te douchen, geef je je lichaam de tijd om wakker te worden. Wat je ochtenden nog relaxter kan maken, is een goede voorbereiding de avond ervoor. Leg je al spullen alvast klaar zodat je ‘s ochtends niets meer kunt vergeten. Zorg er ook voor dat je genoeg slaap krijgt, want dat is altijd nog het beste medicijn tegen stress. Kom je thuis niet aan genoeg slaap? Wijs je baas dan eens op de website van MetroNaps: www.metronaps.com. Daar verkopen ze mobiele cabines waarin je een powernap van vijftien minuten kunt nemen. De MetroNap maakt je vanzelf weer wakker door langzaam het licht aan te doen en zachtjes te vibreren.

Tip 8: Drink minder koffie
Stuiter je aan het einde van de werkdag door de gang en trillen je handen zo erg dat je de koffiekan met twee handen moet vasthouden? Misschien is het dan een idee om te minderen met cafeïne. Te veel cafeïne versterkt de effecten van stress: slapeloosheid, prikkelbaarheid en concentratiestoornissen kunnen het gevolg zijn. Stop echter niet in één keer met koffiedrinken, want net als iedere andere drug heeft ook koffie ontwenningsverschijnselen. Koppijn, depressies en lusteloosheid zijn daar voorbeelden van.

Tip 9: Ga kuren
Volgens een oud Romeins spreekwoord zetelt een gezonde geest in een gezond lichaam. Zorg goed voor je lichaam en je bent beter bestand tegen stress. Je kunt je lichaam echter ook láten verzorgen. In een Wellness Centre bijvoorbeeld. Neem een sauna of een bruisbad en laat je van top tot teen masseren. Voor beautyarrangementen kun je kijken op: www.dethermen.nl

Tip 10: Haal diep adem en…
Adem in, tel tot tien en adem rustig uit door je neus. Stel je voor dat je over groene heuvels zweeft. Probeer deze voorstelling vast te houden. Als je onder veel stress staat, zul je merken dat je gedachten snel zullen afdwalen: alles associeer je met datgene wat je stress veroorzaakt. Maar wees niet getreurd als je gedachten rusteloos zijn: erkenning van het probleem is de eerste stap op weg naar genezing. Twijfel je echter nog of je tegen een burn-out aanzit? Doe dan de stresstest op: www.burnin.nl

Tekst: Koen van Gilst en Carola Houtekamer. Artikel verscheen in Explore feb. ’07

De beroemdste leugen van de vorige eeuw komt van de toenmalige president van de Verenigde Staten, Bill Clinton. In een grijsgedraaid videofragment kijkt hij de camera indringend aan, heft zijn vinger op en zegt: ‘I did not have sexual relations with that woman.’
Dit voorbeeld toont aan dat iedereen liegt, tot op het hoogste niveau. En niet alleen over serieuze zaken als vreemdgaan: mensen liegen de hele dag door over de allerkleinste dingen, vertelt psychologe Mariëlle Stel (Universiteit Leiden): ‘Uit onderzoek blijkt dat mensen liegen bij een kwart van alle interacties. Hierbij gaat het niet alleen om uitspraken, maar ook bijvoorbeeld om het produceren van een valse glimlach.’

Complimenten
Het is een harde waarheid: we zijn natural born liars en die dubieuze kwaliteit wordt ons met de paplepel ingegoten. Door jaren van training ontwikkelen we ons tot listige leugenaars. Stel: ‘Kinderen leren al snel dat liegen voordelig is. Als je de waarheid vertelt over iets dat je niet had mogen doen, word je gestraft. Maar met een leugen kom je er misschien mee weg.’
Liegen is voordelig, en speelt bovendien een belangrijke rol in de dagelijkse omgang. Het bekende leugentje om eigen bestwil maakt het leven stukken aangenamer, voor zowel de dader als het slachtoffer. We geloven nu eenmaal graag dat de complimenten echt gemeend zijn. Stel: ‘Mensen kunnen liegen om een goede indruk op anderen te maken. Zo liegen veel mensen tijdens hun sollicitatie. Ook wordt er gelogen om gesprekken beter te laten verlopen. Als iemand lelijke schoenen heeft, kun je daarover liegen om de sfeer aangenaam te houden.’

Grof geweld
Verrassend genoeg zijn mensen veel slechter in het ontmaskeren van leugens dan in het produceren ervan. Slechts 18% van alle leugens wordt ontdekt. Dit komt volgens Stel vooral omdat we op de verkeerde signalen letten. ‘Veel lachen en knipperen met de ogen zou een teken van liegen zijn, maar deze dingen hebben er weinig mee te maken. Ook denken we dat leugenaars veel bewegen, maar dat is niet zo.’
Zelfs ondervragers, politieagenten en andere professionele ontmaskeraars hebben moeite om deze vooroordelen opzij te zetten, blijkt uit onderzoek. Toch valt het herkennen van leugens te leren. Daarvoor moet je simpelweg op de juiste signalen leren letten. Stel: ‘Mensen moeten op de hoeveelheid bewegingen letten: zijn dit er minder dan normaal, dan is dat een indicatie dat iemand liegt. Hiervoor moet je wel weten hoeveel iemand normaal gesproken beweegt. Je moet de persoon dus goed kennen.’
Uit het onderzoek van Stels collega’s blijkt maar één beroepsgroep uit te blinken in het ontmaskeren van leugens: doorgewinterde criminelen. Dit komt waarschijnlijk doordat criminelen direct de gevolgen merken als ze een leugen niet op tijd doorzien. Leugens zijn extra pijnlijk als ze gepaard gaan met grof geweld of grote sommen geld. Kun je dit bedrog niet doorzien, dan kun je maar beter van het criminele pad afgaan.

Barbaars
Mensen zijn slechte leugendetectors. Dat is de voornaamste les die de psychologie ons kan leren. Voor het ontmaskeren van leugens kunnen psychologen geen vaste regels opstellen, alleen maar tips. Iedereen liegt namelijk op zijn eigen manier. Wat zou er handiger zijn dan een machine of methode waarmee je kunt meten of iemand liegt?
Al in het jaar nul gebruikten de Chinezen rijstkorrels om leugenaars te ontmaskeren. Verdachten moesten tijdens het verhoor op een handjevol rijstkorrels kauwen. Als ze die na een tijdje weer droog uitspuugden, dan was het bewijs geleverd dat ze logen. De Spaanse Inquisitie maakte gebruikt van dezelfde truc, maar dan met een stuk droog brood. En tot aan het begin van deze eeuw waren er *stammen die hun verdachten aan een gloeiende staaf lieten likken. Wie z’n tong brandde, loog. Barbaarse methodes zouden wij nu zeggen, maar er zit een kern van waarheid in: van stress krijg je een droge mond en van de angst om ontmaskerd te worden dus ook.
Aan het einde van de 19e eeuw ging men in Europa apparaten inzetten om leugenaars te ontmaskeren. Wanneer je liegt – zo werd gedacht – veranderen bloeddruk, ademhaling en hartslag en worden de zweetklieren in je vingertoppen actief. Het apparaat dat al deze veranderingen tegelijkertijd kon meten, werd de ‘polygraaf’ gedoopt, letterlijk vertaald als ‘veelschrijver’. Deze leugendetector werd snel enorm populair in Amerika, en nog steeds gebruiken de Amerikanen te pas en te onpas de leugendetector om de waarheid te achterhalen.

Seriemoordenaar
De leugendetector heeft al veel mensen laten hangen. Letterlijk. In Amerika zijn al heel wat moordenaars en verkrachters ter dood veroordeeld op basis van een leugendetectortest.
Toch kan ook dit apparaat zich vergissen. Het succes van de polygraaf hangt af van degene die de vragen stelt. Grote kans dat je heel erg zenuwachtig wordt van een intimiderende ondervrager. Dat pakt niet goed uit op de uitslag van de detector.
Een ander probleem is dat de leugendetector slecht psychopaten kan ontmaskeren. De Amerikaanse seriemoordenaar Gary Ridgway, bekend als the Green River Killer, ging na een leugendetectietest gewoon vrijuit. Psychopaten vertonen namelijk bijna geen emotionele reacties. Hun lichaam reageert niet op vragen over de misdaad.
Ook kun je leren om de leugendetector te omzeilen. De koelbloedige CIA dubbelagent Aldrich Ames kon zijn emoties zo goed onderdrukken, dat je niet kon zien op de polygraaf wanneer hij loog. Een andere truc om de leugendetector te omzeilen is om hard op je tong te bijten tijdens de controlevragen – ‘neutrale’ vragen die gebruikt worden om je lichaamsfuncties als bloeddruk in rust te meten. Een tongbijt tijdens de controlevragen levert een flinke verandering in hartslag en bloeddruk op. Zo kan de ondervrager geen verschil meer zien tussen je reactie op controlevragen en je stressreactie op leugens over de misdaad.
Om deze redenen vinden veel wetenschappers de leugendetector een onbetrouwbaar apparaat. In Nederland mag de polygraaf niet gebruikt worden. De Amerikanen hebben er minder problemen mee. Niet alleen kan de leugendetector doorslaggevend bewijs leveren in de rechtszaal, het apparaat wordt ook vaak gebruikt bij sollicitaties. Als je voor de overheid of de politie wilt werken, moet je zo’n test ondergaan.

Vuurwapens
In de eeuwige jacht naar de waarheid werken onderzoekers hard aan een verbeterde versie van de leugendetector. Experimenteel psycholoog Ewout Meijer doet aan de universiteit van Maastricht onderzoek naar de ‘geheugendetector’. De geheugendetector meet ook de fysieke reacties van het lichaam, maar baseert zich op een andere methode van ondervragen. Meijer: ‘Het komt vaak voor dat onschuldigen heftig reageren op misdaadvragen, simpelweg omdat ze gespannen zijn. De methode die wij gebruiken heet de ‘guilty knowledge-test’. Hierbij stel je vragen over details van de misdaad die alleen de dader kan weten. Stel je voor: je laat iemand vijf plaatjes van verschillende vuurwapens zien. Voor een onschuldige lijken al die wapens op elkaar. Maar een schuldige pikt het juiste wapen er zo uit. Als je op de polygraaf iemand consequent ziet reageren op ‘schuldige kennis’, dan geeft dat aan dat hij veel van de misdaad af weet en wel eens de dader kan zijn.’
In Maastricht wordt ook een nieuwe meetmethode onderzocht. Ewout: ‘Bij de ondervraging kunnen de hersenactiviteit monitoren. Met sensoren kunnen we een P300 detecteren, een piek in hersenactiviteit die 300 milliseconden na een afwijkend signaal optreedt. Dit gebruiken we bij leugendetectie. Laat je een onschuldige vijf plaatjes van vuurwapens laat zien, dan gebeurt er niks. Alle plaatjes betekenen min of meer hetzelfde. Maar voor een schuldige is er één plaatje dat speciaal opvalt: het wapen waarmee de moord is gepleegd. Bij deze mensen treedt na het zien van dat plaatje een P300 op. Tenminste, dat denken we.’

Hersenscanner
Leugendetectie met behulp van hersenmetingen wordt steeds populairder. Neem de fMRI-scanner, een medisch apparaat dat gebruikt wordt om hersenenactiviteit te meten.
Twee Amerikaanse bedrijven bieden op dit moment leugendetectors aan die met zo’n scanner werken. Het idee is dit: bij mensen die liegen, worden een paar hersengedeeltes erg actief. Eén zo’n gebied dat actief wordt heeft te maken met cognitieve controle. Leugenaars moeten voortdurend in de gaten houden wat waar is en wat niet. Dat zie je terug op een hersenscan. Door mensen met een hersenscanner te verhoren zou je kunnen zien of ze liegen.
Toch vormt ook de hersenscanner geen heilig wapen in de strijd tegen leugens. Het hersenonderzoek vormt een jonge onderzoekstak, en wetenschappers weten nog niet precies wat er in liegende hersenen gebeurt. Grote kans dat de hersenactiviteit per persoon verschilt, en dat psychopaten ook deze scanner weten te foppen. Tot slot moeten we ons afvragen of we het wel goed vinden dat de overheid ‘in ons hoofd’ mag kijken. Zouden we zelfs onze gedachten niet meer voor onszelf mogen houden?

kader

Tips: ontmasker de leugenaar

Stem gaat omhoog. Als mensen liegen, gaat hun stem iets omhoog. Maar het blijkt dat een goede leugenaar ook zijn stem onder controle heeft.
Weinig bewegen. Als iemand minder beweegt dan normaal, kan dat een aanwijzing zijn dat deze persoon liegt.
Let op non-verbale uitingen. Let niet op datgene wat iemand zegt, maar hoe hij of zij zich gedraagt. Een lach die asymmetrisch is (dwz: de linkerkant van de lach op het gezicht is niet gelijk aan de rechterkant) is een onechte of gespeelde glimlach. Bovendien zie je bij een onechte lach geen lachrimpels.
Veel lachen heeft niets met liegen te maken. Iemand die veel lacht of met de ogen knippert, is niet gelijk een leugenaar. Lachen en knipperen blijken weinig met liegen te maken.
Vertouw op je gevoel. Uit een onderzoek dat Mariëlle Stel heeft gedaan blijkt dat mensen beter in staat zijn leugens te herkennen als ze er niet expliciet op letten of iemand liegt. Luister dus naar wat je gevoel zegt en beantwoord voor jezelf de vraag: Komt deze persoon betrouwbaar op mij over of niet?

kader

De klassieke leugendetector
Stel je wordt verdacht van het stelen van geld uit de kantine. Je wordt gekoppeld aan de polygraaf en moet een aantal vragen beantwoorden. Eerst wordt er gemeten hoe je reageert op gewone vragen, bijvoorbeeld: ‘Wat heb je gegeten als ontbijt?’ Dat zijn de controlevragen. Daarna wordt gemeten hoe je reageert op vragen over de misdaad, zoals ‘Heb jij het geld gestolen uit de kantine?’ Als je onschuldig bent, maakt het niet uit wat je antwoordt op beide vragen. De reactie die je op de polygraaf te zien krijgt, zal niet veel verschillen van elkaar. Ben je schuldig, dan moet je liegen over de vraag over de diefstal. Van liegen word je zenuwachtig, omdat je niet ontdekt wil worden. En dat wordt door de polygraaf opgemerkt. Als er dus een groot verschil in reactie is op vragen over het ontbijt en op vragen over het stelen van geld, dan is er reden om te geloven dat je liegt.
Nu is gebleken dat deze manier van vragen stellen niet zo goed werkt. Ook onschuldige mensen worden zenuwachtig van misdaadvragen, omdat ze willen bewijzen dat ze onschuldig zijn. Daarom is de manier van vragen stellen aangepast. In plaats van gewone controlevragen waar je helemaal niet zenuwachtig van wordt, gebruikt men nu gevoelige controlevragen, zoals ‘Heb je ooit wel eens iets gestolen?’ Reageer je nog steeds sterker op de misdaadvragen dan op de gevoelige controlevragen, dan zou je wel eens kunnen liegen.

Tekst: Koen van Gilst. Verscheen in feb. ’07 in de AvantGarde MEN.

Uitgemergelde resusaapjes
De New York Times publiceerde vorig jaar november een aandoenlijke foto: twee resusaapjes Canto en Owen die beide al een kwart eeuw zitten opgesloten in een laboratoriumkooi. Hoewel ze beide ongeveer even oud zijn lijkt Owen ouder. Zijn gezicht is gerimpeld, zijn vacht vaal en hij kijkt sloom uit zijn ogen. Canto daarentegen is het toonbeeld van gezondheid: hij kijkt vief de wereld in en zit strak in zijn vel. Het verschil tussen beide aapjes zit hem het dieet: Canto krijgt maar klein deel van het aantal calorieën dat hij op een dag nodig heeft. Hierdoor hebben hij en zijn magere lotgenoten nauwelijks last van hoge bloeddruk, kanker of diabetes.
Onderzoekers tasten nog in het duister over de precieze oorzaken van dit fenomeen, maar ze gaan ervan uit dat het een evolutionair bepaalde overlevingsstrategie is. Door het caloriearme dieet schakelt het lichaam over in een overlevingsmodus waarbij alle energie wordt gebruikt om het lichaam te repareren en versterken. Op dat moment heeft het lichaam nog maar een doel: overleven. Elly Kaldenberg, diëtiste, denkt niet dat zo’n streng dieet een haalbare kaart is voor de mens: ‘Stel dat je als man per dag maar 1500 in plaats van de aanbevolen 2500 calorieën binnenkrijgt. Dan heb je dus een tekort van 1000 calorieën per dag. Dit tekort zal in het begin worden aangevuld door je vetreserves en later je eiwitten of spierweefsel te verbranden. Daarna zal het zich wel enigszins stabiliseren, maar prettig is dit niet. Probeer maar eens een marathon te lopen met dertig procent minder calorieën. Dan val je gegarandeerd om.’

Vijftien procent langer leven
Een superzwaar dieet schiet dus niet echt op. Bovendien: we willen niet alleen overleven, maar ook genieten. Hier heeft een onderzoeksgroep onder leiding van Dr. Sinclair van de Harvard Medical School iets op gevonden. Zij hebben een stofje gevonden dat je lichaam laat denken dat het honger heeft. Dit stofje, dat bekend staat onder de naam resveratrol (met de klemtoon op de ‘res’ aan het begin), wordt normaal gesproken aangemaakt door je lichaam als je lange tijd weinig eten binnenkrijgt. Door de resveratrol schakelt je lichaam over in de overlevingsmodus. Processen in je cellen verlopen sneller, overtollige vetreserves worden weggewerkt, beschadigd hart- en leverweefsel wordt gerepareerd en het aantal mitochondriën (de energiefabriekjes van je cellen) stijgt. Tenminste, dat is de theorie.
Vorig jaar november meldde Dr. Sinclair in Nature dat deze theorie, in ieder geval voor muizen, ook klopt. Bij het experiment kregen dikke, goede doorvoede muizen hun hele leven lang resveratrol. Het bleek dat ze niet of nauwelijks last hadden van de ouderdomskwalen die hun soortgenoten hadden. Hun cholesterol-, insuline- en suikergehalte was lager en bovendien waren ze atletischer dan hun soortgenoten. Hierdoor steeg hun levensverwachting met vijftien procent.

Heel veel wijn drinken
Resveratrol klinkt eng maar het is een stofje dat je in iedere slijterij vindt. Het is namelijk in kleine hoeveelheden aanwezig in wijn. De Franse wijnindustrie juicht de ontdekking dat er in hun wijn een soort wondermiddel lijkt te zitten natuurlijk toe. Toch moet daar wel een kanttekening bij: om dezelfde dosis resveratrol per kilo lichaamsgewicht binnen te krijgen als de muizen, zou je bijna duizend flessen wijn per dag moeten drinken. Zoiets lukt de gemiddelde Fransman niet eens in een jaar.
Dan maar tabletten met een hoge dosis resveratrol innemen? Onderzoekers raden dit af: net als bij vitaminen zou een teveel aan resveratrol schadelijke bijwerkingen kunnen hebben. Een lagere dosis zou echter geen kwaad kunnen. Dr. Gert Schuitemaker, opgeleid als apotheker en nu onder andere directeur van het Ortho Institute, twijfelt aan het nut van resveratroltabletten: ‘Het probleem is dat het niet of slecht wordt opgenomen in het menselijk maagdarmkanaal. Als alternatief zou men ook zogenaamde salvestrolen tot zich kunnen nemen. Deze zijn verwant aan resveratrol en worden wel goed opgenomen door het lichaam. Salvestrolen zitten bijvoorbeeld in onbespoten groenten en fruit.’

What’s the catch?
Een wondermiddel dus, dat resveratrol, maar zoals zo vaak in de wetenschap bestaan er nog meer vragen dan antwoorden. Mogelijk leidt resveratrol bijvoorbeeld tot onvruchtbaarheid. Door stofjes te slikken die een hongersnood nabootsen, zou het lichaam ook op onze voortplantingsorganen kunnen gaan bezuinigen. Bij muizen gebeurt dit echter niet. Onduidelijk is waarom dit niet gebeurt en of dit ook voor mensen geldt.
Een ander punt is dat resveratrol nog niet is getest op mensen. En veel experimenten met muizen hebben de onderzoekers ook nog niet gedaan. Een belangrijke stelregel in de wetenschap is dat je wacht tot meerdere laboratoria onafhankelijk van elkaar met dezelfde resultaten komen. En dat is nog niet gebeurd.
We zullen dus nog even geduld moeten hebben, maar echt lang hoeft het niet lang te duren: wat tien jaar geleden begon met het verlengen van het leven van gistcellen, heeft in Harvard nu al geleidt tot gezonde en langlevende muizen. Nieuwe resultaten worden nog eind dit jaar verwacht en tot die tijd kunnen wij met een gerust hart genieten van ons wijntje.

Kader: Levensreddende pillen in de 21ste eeuw

• Kanker. Eén op de drie mensen krijgt ooit eens kanker. Niets aan te doen denk je misschien, maar er worden miljarden besteed aan medicijnen die er wél iets kunnen aan doen. Eén van die nieuwe medicijnen schakelt het zogenaamde Hsp90 van kankercellen uit. Zonder dit eiwit sterven de cellen en zijn wij verlost van ons gezwel. Klein probleempje is nog wel dat tot nu toe ook gezonde cellen hieraan sterven. Wanneer in de schappen? Over vijf jaar.
• Antirookpil. Als je langer leven serieus neemt, stop er dan mee. Roken is écht dodelijk. Een nieuwe pil, Champix genaamd, kan hierbij helpen. Testpersonen bleken vier keer zo vaak te stoppen met roken na het slikken van deze pil. Wanneer? Nu al (mits op voorraad).
• Hartinfarcten. De medische revolutie bij uitstek is stamceltherapie. De flexibele stamcellen kunnen worden ingezet om allerlei beschadigingen in het lichaam te repareren. Ook bijvoorbeeld na een hartinfarct. Wanneer? Over vier jaar in Nederland (als de ChristenUnie niet meer in de regering zit). Wordt nu getest in de rest van de wereld.
• Prostaatkanker. Een bijzonder vervelend moment waar bijna iedere man in zijn leven mee te maken krijgt, is het prostaatonderzoek: met een doktersvinger in je achterste vertellen of het zeer doet bij het plassen. Tegen prostaatkanker is nog geen medicijn, maar er wordt wel gewerkt aan Abiraterone, waardoor tumoren slinken en de pijn minder wordt. Wanneer? Over vijf tot tien jaar.

(c) Koen van Gilst. Verschenen in NL30 in 2007.

Wetenschappers en kunstenaars hebben in ieder geval één ding met elkaar gemeen: hun voorliefde voor vreemde voorwerpen. Op de tentoonstelling Genesis is dit duidelijk te zien. Neem bijvoorbeeld de speciaal gefokte ‘kosmopolitische kippen’ van kunstenaar Koen van Mechelen. Deze zogenaamde oerkippen zijn een kruising van kippen van over de hele wereld. Of de menselijke minirobotjes van wetenschapper Luc Steels, de allereerste Nederlandse computer of het oorspronkelijke DNA-model van Watson en Crick. NL30 vroeg gastconservator, Emilie Gomart, naar het idee achter deze bonte verzameling curiositeiten.

Wat maakt deze expositie bijzonder?
Er is veel discussie, ook hier in Utrecht, over de rol van kunst. Wat is het nut van kunst? Veel exposities laten zien wat kunst over de wetenschap te vertellen heeft. Ze zijn kritisch over wetenschap, maar in hoeverre gaan ze in op de inhoud van wetenschap? En is deze kritiek wel relevant? Het nieuwe van deze expositie is dat we wetenschap én kunst in een museum hebben.

Wetenschap in een museum voor moderne kunst, gaat dat wel samen?
Van kunst wordt vaak beweerd dat het humaan, creatief en warm is, terwijl wetenschap routinematig, simplistisch en koud zou zijn. Van deze tegenstelling moeten we af. De expositie probeert te laten zien dat er parallellen tussen kunst en wetenschap bestaan. Ze maken gebruik van dezelfde metaforen, beelden en manieren van denken om over het leven na te denken.

Waren de wetenschappers waar jullie mee samenwerken niet sceptisch toen ze dit voor het eerst hoorden?
Nee, helemaal niet! De wetenschappers waar wij mee hebben samengewerkt zijn juist erg enthousiast: ze steken veel energie en tijd in hun werk hier. Ze zien door deze tentoonstelling ook verbanden met hun eigen werk. De vragen die zij stellen, worden ook door kunstenaars gesteld en komen hierdoor in een ander licht te staan.

Wat zijn volgens jou de hoogtepunten van de expositie?
De inrichting van de zalen wordt verbluffend mooi! Hierdoor wordt duidelijk hoe de eerste computers, de ontdekking van DNA en kunst overeenkomen. Ik ben ook erg enthousiast over de installaties van Adam Lowe. Samen met Marc Quinn heeft hij een scan gemaakt van popcorn. Vervolgens hebben ze de popcorn vergroot tot een bronzen beeld van twee meter. Hier is de parallel tussen kunst en wetenschap duidelijk te zien: popcorn wordt gekopieerd op basis van nullen en enen. Net als in het lichaam waar cellen worden gekopieerd op basis van DNA.

En verder?
Heel bijzonder is ook het kunstwerk Genesis van Eduardo Kac. In dit werk worden bacteriën met UV-licht bestraald zodat ze muteren. Eduardo laat met een projectie zien wat er met de bacteriën gebeurt. Dit zet de toeschouwer aan het denken: kan dit wel? En: wat doet dit in een museum?

Wat hoop je met deze expositie te bereiken?
De expositie is een experiment: we hebben voorwerpen uit de kunst en de wetenschap bij elkaar gezet, maar we weten nog niet hoe dit zal uitpakken bij het publiek. Ik vind het ook fijner om dit open te laten. Bij een experiment weet je nu eenmaal ook niet wat de uitkomst zal zijn. Ik hoop dat de bezoekers verrast zullen zijn en dat ze gefascineerd zijn door de parallellen tussen kunst en wetenschap.

INFO:
Genesis!
Centraal Museum
14 apr t/m 12 aug 2007
www.centraalmuseum.nl

‘Dit zet de toeschouwer aan het denken: kan dit wel? En: wat doet dit in een museum?’

Door: Koen van Gilst en Carola Houtekamer

Stel: speeddating anno 2015. Op basis van je online gebruikersprofiel word je doorverbonden met iemand die bij je past. Je stelt je voor, nerveus, afwachtend, maar uiteindelijk komt het gesprek op gang en ben je de hele vijf minuten leuk aan het kletsen. Tenminste, dat denk jij, want de computer oordeelt anders. Op basis van een gespreksanalyse concludeert deze dat je gesprekspartner je saai vond. Bovendien had de computer irritaties bij haar opgemerkt, omdat je niet goed luisterde naar wat zij te zeggen had. Toekomstmuziek? Op datingdonut.com wordt tegen forse tarieven de eerste love-detector aangeboden. Deze toepassing lost nog weinig beloftes in, maar huidig onderzoek belooft meer.

Onberekenbaar

Emoties zijn consequent genegeerd in de poging het menselijk denkvermogen na te bouwen. Onberekenbare gevoelens, zo dacht men, zitten werkelijke intelligentie alleen maar in de weg. Maar wat blijkt na 50 jaar kunstmatige intelligentie? Dat we aan Deep Blue, de computer die grootmeester Kasparov versloeg, vooral domme rekenkracht toeschrijven. En rekenen is niet slim. Slim vinden we computers die ons begrijpen wanneer we hun hulp nodig hebben. De kunstmatige intelligentie [AI for short] breidt momenteel haar werkterrein uit naar het onvoorspelbare deel van de menselijke geest: emoties. Programma’s die een beetje sociale intelligentie hebben meegekregen, kunnen namelijk op allerlei terreinen worden ingezet. Denk aan een computer in je dashboard die registreert wanneer je moe of verveeld raakt onder het autorijden, een anti-RSI programma dat je stressniveau in de gaten houdt, of een muziekprogramma dat op je humeur afgestemde playlists aanbiedt. Het MIT in Massachusetts werkt zelfs aan een headset voor mensen met een autistische stoornis. Een zakcomputer die beelden verwerkt van een camera in de bril moet de gebruiker helpen bij het bepalen van de emotionele toestand van anderen.
Ook de EU ziet heil in het idee en stelt vijf miljoen euro beschikbaar voor HUMAINE. In dit network of excellence komen 33 onderzoeksgroepen uit 14 verschillende landen bijeen om kennis uit te wisselen over de rol van emoties in denken en communicatie en te werken aan interactieve robots, emotie-detectors en empathische chatprogramma’s. De Nederlandse deelnemer is de onderzoeksgroep Human Media Interaction [HMI] van de Universiteit Twente.

De prik-tutor

Een leuk idee dus, empathische computers. Maar hoe leer je een computer hoe z’n gebruiker zich voelt? Professor Anton Nijholt van het HMI legt het uit aan de hand van de ‘prik-tutor’. Met dit programma kun je leren hoe je injecties toedient.
Zo’n priksessie gaat als volgt. Je neemt plaats achter twee schermen. Op één scherm zie je een figuur met een ontblote bovenarm: het willoze slachtoffer van je prik-oefeningen. Vanaf het andere scherm kijkt een computer-gegenereerd gezicht je vriendelijk aan. Jouw gezicht wordt in de gaten gehouden met een camera. In je hand heb je een naald die ook op het scherm met de virtuele proefpersoon is te zien. Je bent er klaar voor: prikken maar. Wanneer je de naald in de arm steekt, voel je ‘m in je hand trillen. Het ding geeft ‘tactiele feedback’. Na een paar keer lukraak steken, vertelt het hoofd je met een bezorgd gezicht dat het niet zo goed gaat. Je ziet er wat gespannen uit en prikt ook niet raak. Even rust. Je krijgt een aantal instructies en na een korte pauze kun je je beter concentreren. Met als gevolg dat je de injectienaald precies goed in de arm steekt. De digitale tutor beloont je met een tevreden blik. Door naar de volgende oefening.
Wat gebeurt hier? De computer registreert of je juist prikt en registreert tegelijkertijd met behulp van de camera hoe het met je gaat. Door de beweging van je mondhoeken en wenkbrauwen te meten, schat hij in hoe je je voelt. Een gezicht op onweer, met gefronste wenkbrauwen en een een strakke streep als mond, zal het advies krijgen even rust te nemen. Anton Nijholt: “Het inschatten van emoties werkt het beste wanneer je de computer niet alleen op gezichtsuitdrukking, maar ook op zaken als toonhoogte van de stem en de snelheid van spreken laat letten. Vlug praten kan namelijk duiden op stress, verhoogd stemgeluid op woede. Natuurlijk moet de computer ook rekening houden met de geschiedenis van de persoon. Is de student de hele tijd al goed bezig, dan is de kans dat ze gefrustreerd raakt door één mislukte prik kleiner.”

Context

Bij het inschatten van een emotie let de computer voornamelijk op hòe iets wordt gezegd en niet op wàt er wordt gezegd. Om een computer een conversatie goed te laten begrijpen, moet hij ontzettend veel informatie over de wereld hebben. Mensen springen van de hak op de tak, maken grapjes of bedoelen iets sarcastisch. Wat wordt bedoeld, is afhankelijk van de context waarin het wordt gezegd. Een simpel voorbeeld. Als iemand zegt: “Ik loop er nog wel even doorheen” over een beleidsnota, dan moet de computer weten dat “lopen door” in dit geval niet een beweging, maar het nakijken van schrijfsels betekent.
Het belang van context is sowieso problematisch voor affective computing, zoals deze tak van AI ook wordt genoemd. Zijn menselijke emoties wel te vangen in een beperkt aantal fysieke kenmerken? Stel je voor dat je van nature snel praat met een hoge stem. Dan loop je het risico voortdurend te worden gekalmeerd door een zalvende telefoonstem. Maar het is nog complexer. Woede uit zich bij de één in een nijdig stilzwijgen, bij de ander in een luidruchtige uitbarsting, en bij de derde in onderkoelde, bijtende opmerkingen. Uitdrukkingen van emoties zijn hoogstpersoonlijk. Nijholt: “Een oplossing zou zijn om de systemen met gebruikersprofielen te laten werken. Dan weet de computer al met wie hij te maken heeft. Daarnaast programmeer je een interactief systeem voor een bepaalde situatie. Een automatische telefoonbeantwoorder hoeft niet het hele palet aan menselijke emoties te kunnen herkennen.”

Interactie

Het registreren van emoties is één ding, een computer leren daar zinvol op te reageren is een stuk lastiger. Menselijke interactie is ongelofelijk complex. Onze reactie is niet alleen afhankelijk van de ander, maar ook van hoe wij ons voelen, welke indruk we willen maken en wat de cultuur ons voorschrijft. Mariëlle Stel is docent psychologie aan de Universiteit van Leiden en onderzoekt empathie bij mensen. “Bij emoties spelen zogenaamde display-rules een belangrijke rol: culturele regels die vertellen wat gepast is in bepaalde situaties. Niet uitbundig lachen op een begrafenis, bijvoorbeeld.” Bovendien is één reactie op vele manieren uit te drukken: in intonatie, in wàt we zeggen, in lichaamshouding. Conflicterende patronen als rusteloze handen en een koele blik drukken weer iets anders uit. Maar zelfs wie dat allemaal kan registreren, kan nog niet genoeg. Stel: “Een therapeut is niet te vervangen. De emoties die een therapeut moet herkennen zijn te complex om uit een gezichtsuitdrukking op te maken. Die moeten uit de situatie worden afgeleid. Het zal nog wel even duren voordat een computer dat kan.”
Een computer leren emoties te vertonen is lastig, maar wel nuttig. Een tutor met empathie werkt namelijk een stuk beter dan een gevoelloos programma. Stel: “Door een computer emoties te laten uitdrukken, creëer je de illusie van menselijke interactie. In het ideale geval gedraagt de student zich dan zoals bij een menselijke tutor.”

Modelleren van emoties

Om emoties te simuleren zijn psychologische modellen nodig, waarmee de computer kan bepalen wat de juiste reactie is. Nu laat Freud zich lastig vertalen naar computerregels. Gelukkig beschikt men over eenvoudigere modellen, zoals het model van Ortony, Clore en Collins. Hun model gaat er vanuit dat een emotie bij mensen tot stand komt door evaluatie van drie zaken: Brengt een bepaalde gebeurtenis je dichter bij de doelen die je nastreeft? Ben jij of is een ander de oorzaak van het niet behalen van de doelen? En wat vind je in het algemeen belangrijk, fijn, of mooi?
Dit model wordt vaak gebruikt om computers de juiste emotionele respons te laten geven. In dat geval moet de computer de evaluatie doen. Stel je zo’n virtuele tutor voor. Je kunt deze doelen meegeven als ‘gebruiker moet tevreden zijn’ en waarderingen van situaties als ‘fouten maken is negatief’. Daarnaast voer je regels in als ‘iets wat de computer dichter bij z’n doel brengt, geeft een positieve emotie’. Wanneer de computer ziet dat de gebruiker ontevreden kijkt en veel fouten maakt, dan kan hij berekenen dat daar bijvoorbeeld teleurstelling bij hoort.
Om dit model programmeerbaar te maken, is er flink in gesneden. Het originele OCC-model werkt met 22 emotionele categorieën. Maar in veel programma’s worden complexe gevoelens als ‘wrok’ en ‘medelijden’ genegeerd en gaat men uit van zes basis-emoties als ‘boosheid’ en ‘tevredenheid’. Wanneer dat eenvoudige model werkt, stelt de AI, is een ingewikkeld model blijkbaar overbodig om emoties te beschrijven.

Psychologie

Een simpel model is natuurlijk handig, maar is het inderdaad ook genoeg? Guido Meijnders doet onderzoek naar plotselinge veranderingen in emoties aan de vakgroep Ontwikkelings-psychologie van de UvA. Meijnders: “De ontwikkelingspsychologie gaat er van uit dat als je wil weten hoe iets werkt, je ook moet weten hoe iets zich ontwikkelt. De ontwikkeling van een persoon bepaalt grotendeels hoe deze zich later emotioneel gedraagt.” Je kunt je voorstellen dat iemand die altijd bekritiseerd is, slecht reageert op een strenge tutor. Dergelijke kennis is lastig in een computer te stoppen, maar wel relevant.
Ook plotselinge veranderingen in emotie zijn moeilijk te voorspellen met bestaande modellen. Meijnders: “Soms hoeft er maar dìt te gebeuren, of mensen krijgen de slappe lach of barsten in woede uit. Het lijkt erop dat hier vaak een periode van gemengde emoties aan vooraf gaat, waarin mensen niet weten hoe ze zich moeten voelen. Kijk maar naar mensen in een achtbaan die niet weten of ze nou vrolijk of bang moeten zijn. Met één kleine verandering kunnen die in een euforiestemming komen of in paniek raken.” Meijnders werkt aan psychologische modellen die dergelijke sprongen in emotie kunnen voorspellen. “Als je een computer leert om zulke mixed emotions op te merken, kun je misschien een woedeuitbarsting bij de gebruiker voorkomen.”

Gevoelige informatie

Een wereld vol begripvolle desk-tops klinkt aantrekkelijk. Toch kunnen we ons afvragen of we wel zoveel over onszelf aan computersystemen willen toevertrouwen. De registratie van ons gas- en waterverbruik is tot daar aan toe, maar psychologische profielen die kunnen worden gedestilleerd uit therapeutische chatsessies en leerprogramma’s houden we liever voor onszelf. En willen we überhaupt geholpen worden door systemen die gemaakt zijn voor het veinzen van empathie?

Weblinks:

De love detector: www.datingdonut.com
HUMAINE: emotion-research.net
Human Media Interaction: hmi.ewi.utwente.nl
Emotie-detectie tests: www.emotieonderzoek.com

Artikel verschenen in de Intermediar september 2006. © Koen van Gilst en Carola Houtekamer

Het is 2053. Nog geen eeuw nadat James Watson en Francis Crick de structuur van DNA hebben weten te ontrafelen, zijn artsen erin geslaagd om een menselijk hart te vernieuwen door regeneratieve therapie met stamcellen. Kevin Maarssen werd na een acuut hartinfarct behandeld met stamcellen die hij veertig jaar daarvoor had laten invriezen. De stamcellen zijn vooraf gestimuleerd met een cocktail van groeihormonen en vervolgens in het hart geïnjecteerd. Eenmaal in het hart beginnen de stamcellen direct met het herstellen van het aangetaste weefsel. Binnen een paar weken is Kevin genezen en kan hij naar huis. Zijn hart is zo goed als nieuw. Eerder al kreeg Kevin een nieuwe nier dankzij stamcellen. Bovendien heeft hij twee nieuwe knieën. Kevin Maarssen is honderd jaar oud, maar hij voelt zich weer dertig.

Onbeperkte mogelijkheden

Het bovenstaande voorbeeld is deels ontleent aan een artikel gepubliceerd door het EMRO: een vooraanstaand Europees instituut dat onderzoek doet naar moleculaire biologie. Het is nu nog pure sciencefiction, maar de ontwikkelingen in het onderzoek naar stamcellen gaan snel: wat sommige onderzoekers nu nog voor onmogelijk houden, staat morgen in een vaktijdschrift.
Stamcellen zijn, simpel gezegd, cellen die zich nog niet hebben gespecialiseerd. In tegenstelling tot bijvoorbeeld spier- of levercellen kan een stamcel niets. Maar ze kunnen zich wel delen, heel snel en heel vaak. Hierin verschillen ze van cellen die zich al wel hebben gespecialiseerd: die kunnen zich veelal niet of nauwelijks meer delen. De nieuwe cellen die door stamcellen worden geproduceerd, kunnen zich dan specialiseren, bijvoorbeeld tot spiercellen. Stamcellen in het beenmerg zorgen op die manier voor nieuwe bloedcellen en ook onze huid wordt door stamcellen ververst.
Wetenschappers zijn vooral geïnteresseerd in stamcellen omdat ze zo flexibel zijn. Ze proberen ze te gebruiken om falende organen te repareren. Zo doet het Hubrecht Laboratorium in Utrecht onderzoek naar het gebruik van hartcellen ná een hartinfarct. Abdelaziz Beqqali, promovendus bij het Hubrecht laboratorium: “Hier gebruiken we embryonale stamcellen om hartspiercellen te kweken. Deze nieuwe spiercellen kunnen worden gebruikt om een hart, dat bijvoorbeeld door een hartinfarct is beschadigd, te repareren. Experimenten hebben al laten zien dat ingespoten stamcellen in het muizenhart nieuwe hartspiercellen kunnen vormen.” Als deze therapie een succes zou blijken, zou dat een ware revolutie betekenen in de geneeskunde, aangezien meer dan een derde van de sterfgevallen in Nederland te wijten is aan hart- en vaatziektes.
Maar onderzoek naar stamcellen richt zich niet alleen op hartfalen. Beqqali: “Eén van de meest bekende andere onderzoeken is het gebruik van stamcellen om de neurale defecten van de ziekte van Parkinson ongedaan te maken.” Bovendien wordt er in ziekenhuizen over de hele wereld onderzoek gedaan naar neurale aandoeningen als MS en alzheimer. Bij deze onderzoeken zijn de proeven met muizen veelbelovend.

Ongemakken

Ook minder ernstige ziektes, die het leven misschien niet direct bedreigen, maar wel ongemakkelijk maken, zoals diabetes of gewrichtsproblemen, kunnen worden aangepakt. Joost Kartman, arts en oprichter van het bedrijf Stamcelbank Nederland dat stamcellen invriest: “Over tien jaar heeft naar verwachting één op de drie mensen diabetes. Onderzoekers zijn er al in geslaagd om diabetes bij muizen te genezen met stamceltherapie. Het is niet onwaarschijnlijk dat dit over tien jaar ook bij mensen kan.” Een andere toepassing is het genezen van kraakbeenbeschadigingen. Kartman: “Het is nu al mogelijk om stamcellen in het kraakbeen aan te brengen met een sponsachtige gelei. Hierdoor kan het kraakbeen zich herstellen. Op dit moment wordt daar veel onderzoek naar gedaan en de ontwikkelingen gaan heel rap.”
Stel je voor dat deze techniek beschikbaar was geweest tijdens de carrière van Marco van Basten. Dan hadden artsen zijn enkelblessure kunnen genezen en had hij het Nederlands elftal niet geleid als coach vanaf de zijlijn, maar op het veld: als spits en aanvoerder.
Natuurlijk is er, zoals vaak bij nieuwe ontwikkelingen, ook een kritisch tegengeluid te horen. Onderzoeker Beqalli: “Er zijn bedrijven die mensen valse hoop geven en ze beloven allerlei ziektes te genezen. Maar nu kan er gewoon nog niet zo veel met stamcellen.”

Invriezen

In Nederland zijn er op dit moment een aantal bedrijven waar je je stamcellen kunt laten invriezen. De bedrijven richten zich op mensen die hooggespannen verwachtingen hebben van het stamcelonderzoek. Volgens Kartman wordt het invriezen van stamcellen steeds populairder: “Het begon in de Verenigde Staten waar celebrity’s en topsporters met een verhoogd risico op beschadigingen cellen lieten opslaan. Nu is deze trend ook naar Nederland overgewaaid. Bij ons hebben inmiddels vele mensen hun stamcellen laten invriezen waaronder ook een aantal bekende mensen.” Dokter Kleinbloesem, directeur van het concurrerende Cells4Health, laat weten dat zich ook bij hem reeds ‘enkele honderden klanten’ hebben gemeld.
Eén van de klanten bij Kartman is Anthony Boerma. Boerma, voormalig IT-ondernemer, vertelt hoe het afnemen van stamcellen bij hem in zijn werk ging: “Het is op zich een lichte ingreep. Eerst kreeg ik een bakje koffie en lieten ze me zien waar ze zouden gaan prikken. Ergens in de bekken zit een verdikking waar ze de stamcellen uit halen. Daarna werd ik met een prikje in mijn nek lokaal verdoofd en voelde ik al snel niets meer. Ik lag half op mijn buik, half op mijn zij. Ik kon dus niet zien wat er achter mij gebeurde. Ik voelde geen pijn, maar er was wel een onbestemd gevoel aanwezig: je merkt toch dat er iets wordt opgezogen. Dat kriebelt een beetje. Uiteindelijk hebben ze vijf buisjes stamcellen afgenomen.” Op de website van Stamcelbank kunnen we lezen dat deze buisjes vervolgens ‘geleidelijk worden ingevroren’ en opgeslagen worden in een speciale container.

Waarom nu invriezen?

Je kunt je stamcellen dus laten invriezen en de mogelijkheden in de toekomst klinken fantastisch, maar wat heb je er aan als je nu nog jong, gezond en zorgeloos bent? Kartman: “Ook jonge mensen kunnen hun stamcellen in laten vriezen. Als mensen ouder worden gaat de kwaliteit van de stamcellen namelijk achteruit. Bovendien worden het er steeds minder en kan het gebeuren dat de stamcellen door een ziekte worden aangetast. Als je op latere leeftijd suikerziekte krijgt of een infectie, dan tast dat de cellen aan. Daarom is het beter om te beschikken over stamcellen van vóór die tijd.” Ook de eigenaar Cells4Health stelt dat het vroegtijdig invriezen zinvol is. Kleinbloesem: “De beste cellen zijn die uit de navelstreng van een pasgeboren kind. Dat is de gouden standaard. Maar die zijn niet voor iedereen beschikbaar. Daarna geldt: hoe eerder, hoe beter.”
Toch zijn de meningen verdeeld over het nut van het invriezen van stamcellen van volwassenen. Kartman: “Met collega’s uit de geneeskunde heb ik vaak discussies hierover. Er wordt gesteld dat het menselijk lichaam zelf een prima opslag is voor de stamcellen.” De onderzoekers van het Hubrecht laboratorium zijn inderdaad sceptisch. Beqqali: “Om eerlijk te zijn denk ik dat het nu nog geen nut heeft. Er is op dit moment nog onvoldoende bewijs dat volwassen stamcellen ook een significante functieverbetering geven bij therapieën. Je kunt ze voor de zekerheid laten invriezen. Daar is niets mis mee. Maar op dit moment kan er nog niet veel met volwassen stamcellen worden gedaan.”
Nu zou je kunnen denken: baadt het niet, dan schaadt het niet. Dus: voor de zekerheid je stamcellen toch maar invriezen? Daar is Beqqali’s collega, Linda van Laake, arts en promovendus bij het Hubrecht Laboratorium kritisch over: “Een beenmergpunctie is een ingrijpende procedure die pijnlijk is en niet zonder risico’s: je kunt een infectie oplopen. Op dit moment wegen de voordelen niet op tegen de nadelen. Hier op de afdeling is er dan ook niemand die het ook maar overweegt zijn stamcellen in te vriezen.”
Kartman is niet eens met de kritiek: “Iedere ingreep heeft uiteraard zijn risico, maar deze procedure is verantwoord en neemt hooguit tien minuten in beslag.” Boerma: “Je staat zo weer op straat. Het duurt in totaal misschien een half uur. Het is net als een bezoek bij de tandarts.”

Oud en verschrompeld

Ziektes genezen en het leven verlengen is dus misschien mogelijk door je stamcellen ergens in een container bij -200 graden te laten opslaan, maar wat heb je aan een eeuwig leven als je futloos, mank en half verschrompeld bent? Een eeuwig leven achter de rollator in nu niet bepaald een droomscenario. Maar wees niet bevreesd, ook hier zien de zogenaamde stamcelcowboys mogelijkheden. Kleinbloesem: “Het is nu nog niet mogelijk, maar toepassingen in de cosmetische chirurgie zijn goed denkbaar. Zo kunnen stamcellen nu al littekenweefsel na operaties voorkomen. En is het goed denkbaar dat stamcellen in de toekomst onder de huid worden gespoten om rimpels te laten verdwijnen of om haar weer te laten groeien.”
Bovendien wordt er in Rusland al volop ‘geëxperimenteerd’ met zogenaamde verjongingstherapieën. Dit houdt in dat je eigen stamcellen in een laboratorium worden opgekweekt en op een later tijdstip weer in je bloedbaan worden gebracht. Het effect daarvan zou zijn dat je weer vitaler en gezonder wordt. De wetenschappers zijn hier bijzonder kritisch over. Beqqali: “Daar moet ik heel hard om lachen. Die praktijken zijn helemaal niet kosjer. Ik kan je op een papiertje meegeven dat het onzinverhalen zijn, pure kwakzalverij.” Ook de directeur van Stamcelbank Nederland heeft het niet op dit soort praktijken. Kartman: “De prutsers die dat soort therapieën aanbieden, helpen de vooruitgang naar z’n grootje. Als er al therapieën mogelijk zijn, dan moet je bij de academische ziekenhuizen zijn.”

Een stamcelbank voor iedereen?

Tot nu toe kun je je stamcellen alleen maar laten invriezen bij bedrijven. De overheid vriest wel stamcellen in, maar die zijn dan voor algemeen gebruik. Je kunt je afvragen of het niet beter is als de overheid voor je stamcellen zorgt, zodat je er zeker van kunt zijn dat het goed gebeurt. Bovendien gaat de overheid niet zomaar failliet, terwijl dat bij bedrijven nog wel eens wil gebeuren. Volgens Kartman is dat voor zijn bedrijf geen probleem: “Bij sommige bedrijven heb je inderdaad het bekende rijschooleffect: je betaalt vooraf, maar als ze failliet gaan heb je niets meer. Bij ons worden de kosten voor het opslaan per jaar betaald. Op die manier bedruipt een container met stamcellen zichzelf: als wij failliet gaan, genereert de container zelf genoeg inkomsten om verder te gaan. Bovendien blijven onze klanten eigenaar van hun eigen stamcellen.” Ook Boerma ziet niet in waarom dit een overheidstaak zou moeten zijn: “Het is wel zo helder als dit door een bedrijf wordt gedaan. Ik weet dat het mijn cellen blijven en ik vind het wel zo prettig als de overheid daar niet bij komt kijken. Bovendien is het zo goedkoper.”

Stamcellen uit je testikels

Onderzoek naar stamcellen is altijd omgeven door een waas van ethische bezwaren: de kritiek, met name uit religieuze hoek, is dat de mens de rol van God overneemt. ‘Er wordt gesleuteld aan Gods schepping’, wordt er met opgeheven vinger gezegd. In de Verenigde Staten sprak Bush onlangs nog een veto uit tegen nieuwe projecten met embryonale stamcellen. Maar het onderzoek naar volwassen stamcellen heeft geen last van dit soort ethische bezwaren. De stamcellen worden namelijk niet uit embryo’s gewonnen, maar uit het beenmerg. Er worden dus geen potentiële kinderen om zeep geholpen om aan de stamcellen te komen. Voor onderzoekers is dit een groot voordeel, want ze worden niet of minder beperkt door strenge regelgeving. Maar volwassen stamcellen hebben ook hun beperkingen. Van Laake: “De volwassen stamcel is niet zo flexibel als de embryonale stamcel en kan zich niet tot ieder type cel ontwikkelen. Bovendien kan de volwassen cel zich niet oneindig vaak delen, terwijl de embryonale cel dit wel kan.” De toekomst moet uitwijzen of stamcellen uit het beenmerg flexibel kunnen worden gemaakt door ze bijvoorbeeld met chemicaliën te behandelen. Een andere optie zou zijn de stamcellen niet uit het beenmerg te halen, maar uit testikels. Onderzoekers melden in Nature dat zich in de testikels van muizen volwassen stamcellen bevinden, die bijna net zo veelzijdig zijn als embryonale stamcellen. Misschien vormen de stamcellen uit het voorplantingsorgaan van de man dus wel de sleutel tot een eeuwig jong leven.
Als je niet van risico’s houdt, kun je misschien nog maar beter even wachten met het invriezen van je stamcellen. Over vijf jaar weten onderzoekers meer en kunnen ze zekerheid geven over wat er met volwassen stamcellen kan. Maar als je het wel aandurft en er de 400 euro voorover hebt om vijf porties topfitte stamcellen zeker te stellen voor de toekomst, dan ben je over twintig jaar gezegend met de stamcellen van een dertigjarige. Of er dan ook werkelijk technieken zijn om met die stamcellen een eeuwig jong leven te leiden, is een tweede, maar dat de mogelijkheden ons voorstellingsvermogen te boven zullen gaan, dat staat vast.

KADERS

Elitetechniek?
In Hollywood zijn biotechnologie en onsterfelijkheid een populair thema. Zo ontdekken Lincoln Six Echo (gespeeld door Ewan McGregor) en Jordan Two Delta (door Scarlett Johansson) in de film The Island, dat ze alleen maar leven om een ander mens van reserveonderdelen te voorzien. Ze zijn klonen van rijke zakenmensen, topsporters en topmodellen die, in de echte wereld, door ziekte of ouderdom dreigen te sterven. Lincoln en Jordan ontsnappen uiteindelijk uit het laboratorium waar ze gekweekt worden en na veel ontploffingen en geschiet, kan het recht zegevieren. De boodschap van de film is duidelijk: er zullen altijd plaatsen op de wereld zijn waar de wetgeving niet zo streng is. En als de mogelijkheden er zijn, zullen daar mensen worden ‘gekweekt’ om de elite in het westen van nieuwe organen te voorzien. Dit roept vragen op die van een andere aard zijn dan de religieuze bezwaren tegen clonen. Je moet er toch niet aan denken dat Wacko-Jacko ergens in China klonen van zichzelf laat kweken, alleen maar omdat z’n neus er steeds afvalt. Alhoewel: een jong gezicht voor Brigitte Bardot zou, in ieder geval voor het mannelijk deel van de wereldbevolking, een aanwinst zijn.

Forever young zonder stamcellen.

• Cryonics. Niet echt ideaal en zeker niet aan te raden als je nog jong en gezond bent. Cryonics houdt in dat je je lichaam na overlijden laat invriezen. De mensen die dit doen verwachten dat ze door wetenschappers van de toekomst weer tot leven kunnen worden gewekt. Experts zien weinig in deze techniek, aangezien het lichaam van de overleden mensen vaak al sterk is beschadigd door ziekte en het overlijdingsproces.
• Nanotechnologie. Het idee hierachter is dat wetenschappers er in slagen uiterst kleine robotjes te fabriceren die in het bloed worden ingezet om het lichaam te repareren. Tien jaar geleden was nanotechnologie nog hot onder wetenschappers, maar inmiddels is het enthousiasme enigszins bekoeld. Toch zijn de verwachtingen nog steeds hooggespannen, maar geneeskundige toepassingen worden voorlopig nog niet verwacht.
• Vrije Radicalen. Volgens deze theorie zijn vrije radicalen de belangrijkste oorzaak van het ouderworden van de mens. De vrije radicalen zijn moleculen die sterk reageren met hun omgeving waardoor ze bijvoorbeeld het DNA aan kunnen tasten. Om dit tegen te gaan hebben de aanhangers van deze theorie een dieet opgesteld dat deze vrije radicalen onschadelijk maakt. Zie www.maxlife.org voor meer info.
• Gezonder langer leven. Een andere, alom geprezen manier, is gezond leven: niet roken, minder drinken, gezond eten en meer bewegen. Hiermee kun je je leven al aanzienlijk verlengen. En wie weet wat er over zestig jaar mogelijk is. Even doorzetten en misschien haal je het wel.

Voor de nieuwste trends in onsterfelijkheid, zie website van het Immortality Institute: www.imminst.org
Artikel verschenen in de AvantGardeMen september 2006. Tekst: Koen van Gilst (c)

Dit artikel werd in september gepubliceerd in de NL30. Vervolgens is het nog verschenen in NL20, NL10 en NL70.

Op jullie website staat dat jullie ‘serieuze muziek’ maken. Wat bedoelen jullie daarmee?
Marinus: ‘Daarmee willen we aangeven dat we geen typische popmuziek maken, zoals Britney Spears dat bijvoorbeeld doet. Zij wordt herinnerd als dat meisje van de videoclip Hit me baby one more time. Wij willen herinnerd worden om de muziek die we maken.’

Jullie worden vaak vergeleken met Racoon. Is dat terecht?
Erik: ‘Ja, mensen zeggen het, maar ik hoor het zelf niet. Je ziet dat wel vaker. Toen Coldplay bijvoorbeeld hun debuut uitbrachten riep iedereen dat het op Radiohead leek. En toen Kean debuteerde werd er weer geroepen dat het op Coldplay leek.’

In welke band zien jullie een voorbeeld?
Marinus: ‘Wat U2 doet is echt geweldig. Ze spreken alle soorten publiek aan: van oude punkers tot 538. Ze zijn heel commercieel, maar maken toch goede pop. En hun nummers kunnen ze blijven spelen, want op iedere cd die ze maken, staan wel weer een paar nummers die klassiekers worden.’

Op jullie debuutalbum Panama staan nogal wat nummers met Duits aandoende titels als Winterschläfer, Hamburg, Herbst. Hebben jullie iets met Duitsland?
Marinus: ‘Het album blikt terug op jeugdherinneringen van mij. Op vakantie gingen we vaak naar Italië en het grootste deel van de reis breng je dan door in Duitsland. De Duitse woorden en namen verwijzen daarnaar. Je zou het album kunnen zien als een reis die begint en eindigt in de auto. Het is wat dat betreft echte reismuziek.’

Geef eens een voorbeeld?
Marinus: ‘Het nummer Sirens gaat over een ongeluk dat ik als achtjarige jongen meemaakte met mijn familie op de Duitse autobahn. Het ongeluk werd veroorzaakt door twee vrachtwagens die de file waarin wij stonden niet op tijd zagen. Mijn moeder raakte zwaar gewond, maar ik weet dat we onzettend veel geluk hebben gehad: twee andere gezinnen zijn bij dit ongeluk omgekomen. Zoiets maakt natuurlijk grote indruk op je en Sirens is daar het resultaat van.’

Hoe zijn jullie live-optredens?
Erik: ‘Live gaan we verder dan op de cd. Er zit dan iets meer een rockig randje aan onze muziek. Bij live optredens zijn we ook met z’n vieren. We hebben dan een vaste bassist die ons begeleidt.’

Wat zijn jullie plannen voor de toekomst?
Tijs: ‘We hebben net de videoclip opgenomen voor onze nieuwe single Fortune Teller en we hopen dat deze binnenkort ook op MTV te zien is.’

Marinus: ‘Hierna willen nog meer mooie platen maken. Wat dat betreft is BLOF ons grote voorbeeld. Het succes dat zij hier in Nederland hebben is vergelijkbaar met dat van U2. Zoiets te bereiken is voor ons echt een droom.’

INFO
Op 14 september speelt a balladeer in Tivoli de Helling. Kaarten zijn oa. verkrijgbaar via Ticketservice. Meer informatie over a balladeer is te vinden op hun website www.aballadeer.com.

KADER:
a balladeer
A balladeer bestaat uit zanger en tekstschrijver Marinus de Goederen (32), gitarist Erik Meereboer (26) en drummer Tijs Stehmann (23). Ze scoorden afgelopen jaar een kleine hit met het nummer Swim With Sam. Door dj’s Giel Beelen, Claudia de Breij en Rob Stenders worden ze getipt als dé Nederlandse belofte van dit moment. Sinds maart dit jaar hebben ze een contract bij platenmaatschappij EMI Music en in mei verscheen hun debuutalbum Panama.

Voorstel streamer:
‘Britney Spears wordt herinnerd als dat meisje in de videoclip van Hit me baby one more time. Wij willen herinnerd worden om de muziek die we maken.’

(c) Koen van Gilst. Dit artikel verscheen in september 2006 in de NL30.

De meeste mensen in Nederland kennen de Wizard of Oz waarschijnlijk van de film uit 1939 met Judy Garland als Dorothy. De nummers van de musical komen uit de minder bekende film The Wiz uit 1978. Waar gaat het over in de nieuwe musical The Wiz?
“Het is een modern sprookje met in de hoofdrol Dorothy: een lief en onzeker meisje. Ze komt door een wervelstorm terecht in een onbekend land waar ze op zoek gaat naar de Wiz, omdat die haar naar huis kan brengen. Onderweg komt ze allerlei figuren tegen die ook iets van de Wiz willen: de Vogelverschrikker wil graag hersenen hebben, de Blikkeman een hart en de Laffe Leeuw wil dapper zijn.”

Hoe vind je het verhaal?
“In het begin zag ik het als een leuk sprookje, maar ik zie steeds meer de diepere lagen die het stuk heeft. De personen die Dorothy tegenkomt, staan voor de emoties die we allemaal hebben in ons leven. Het gaat over geloven in jezelf. In de musical wordt dit allemaal op een vrolijke, swingende manier gebracht. Toch hoop ik dat de mensen ook nog iets oppikken van die boodschap.”

Hoe heb je je op deze musical voorbereid?
“Wat mij vooral heeft geholpen is het boekje All you need to know about Oz. Dat is een soort bijbeltje voor ons. Er staan allemaal wijsheden in over het land van Oz. Echt superleuk! Ik ben ook bij een mevrouw geweest die aan kleurentherapie doet. Zij heeft me veel kunnen uitleggen over de betekenis van kleuren in de musical. Zo staat de gele weg die Dorothy moet volgen bijvoorbeeld symbool voor de levensweg.”

In The Wiz gaat het ook om het waarmaken van je dromen. Waar droom jij van?
“Ik zou na de Wiz graag een keer een eigen theaterproductie maken met eigen liedjes en muziek. In dat stuk wordt dan het verhaal verteld door een verteller, afgewisseld met echte liedjes. Verder droom ik er ook van met mijn kids aan het strand te wonen en Bourgondisch te leven. Met lekker eten, wijn en muziek.”

En hoe probeer jij die dromen waar te maken?
“Precies door te doen waar ik nu mee bezig ben. Iedere dag weer een stapje. Dat lijkt misschien langzaam te gaan, maar aan het eind van een jaar heb je toch 365 stapjes gezet. Zo kom je een heel eind.
“In het verhaal gaat het ook over persoonlijke ontwikkeling. Dorothy komt er uiteindelijk achter dat je alle moeilijkheden in het leven kunt overwinnen, als je het maar écht wilt. Herken jij hier ook iets van jezelf in?
“Vroeger durfde ik nooit echt te zeggen wat ik vond, omdat ik dacht dat mijn mening er toch niet toe deed. Bij audities dacht ik vaak: ik ben niet goed genoeg voor die rol. Dat heeft mij lang heel erg in de weg gezeten. Pas toen ik die angsten had overwonnen, kon ik verder komen. Hetzelfde zie je ook bij de hoofdpersonen in de musical: de Vogelverschrikker denkt dat hij dom is, maar hij citeert ondertussen wel Nietzsche.”

In de film komt Dorothy door een wervelstorm in het land van Oz. Hoe hebben jullie dat in de musical opgelost?
“Het begin lijkt heel erg op de oorspronkelijke film uit 1939. We beginnen bijvoorbeeld ook in zwart-wit. Mijn jurkje is dan in grijs in plaats van blauw. En het huis waarin Dorothy zit als ze mee wordt gesleurd door de storm, ligt ook op z’n kop op het podium. Als ze dan in het land van Oz is, is er plotseling kleur. Net als in een echt sprookje.”

De liedjes zijn vertaald in het Nederlands. Is het niet lastig om Motown-soul in het Nederlands te zingen?
“Ja, daar was ik in het begin heel bang voor. Tot vorige week kneep ik hem nog. Maar nu ik het met het orkest erbij gehoord heb, klopt het helemaal. Het is hartstikke mooi geworden. Martine Bijl heeft die vertalingen echt heel tof gedaan.”

En een nummer als Brand new day, wat wordt dat dan?
“Haha. Moet ik het zingen? ‘Nieuwe dag: Kijk dan. Voel dan. Huil en lach. Goede morgen. Nieuwe dag!’ In Ahoy hebben mensen in mei al een try-out gezien en ze vonden het enorm swingend. Ze hadden niet eens gemerkt dat het in het Nederlands was.”

Hoe vaak speel je per week?
“Zeven keer. Op zondag hebben we twee voorstellingen en op maandag hebben we vrij.”

Heb je dan nog wel tijd voor een privé-leven?
“Je houdt nog meer heel weinig tijd over voor andere dingen. Laatst wilde een vriendin een afspraak met me maken om te gaan eten. Dat zou dan op maandag moeten, maar die dag is heilig: die wil ik helemaal doorbrengen met mijn twee kindjes.”

Vind je dat niet vervelend?
“Ja, maar het heeft ook voordelen. Normaal gesproken kan ik geen feestje overslaan, maar nu heb ik daar gewoon geen tijd voor. Gek genoeg geeft dat ook rust.”

Het is een Joop van den Ende productie. Betekent dit ook dat Joop persoonlijk komt kijken?
“Ja, volgende week. Dat vind ik héél eng. Joop windt er geen doekjes om: is het niet goed, dan is het niet goed. Maar daarom is hij ook zo groot geworden. Hij weet waar hij mee bezig is. Aan de andere kant is het ook heel leuk dat hij komt kijken. Hij volgt mijn ontwikkeling al vanaf het begin en ik wil hem graag laten zien wat we hier hebben gemaakt.”

KADER:
Nurlaila Karim (31)
Groeide op in Den Haag waar ze in verschillende rockbandjes zat voor ze auditie deed voor de musical Miss Saigon. Ze werd aangenomen en speelde daarna nog in Fame de Musical en Rent. Ze heeft ook meegedaan aan het Nationaal Songfestival (in 1998) waar ze tweede werd met het nummer Alsof Je Bij Me Bent. Dit jaar brengt ze een cd uit met vertalingen van Indonesische en Surinaamse kinderliedjes. Nurlaila heeft twee kinderen en woont in Den Haag.

Info
Op 9 september gaat The Wiz in premiere in het Beatrixtheater in Utrecht. Reserveren kan via 0900 300 5000 of op www.topticketline.nl. Voor meer informatie kun je terecht op: www.musicals.nl.

voorstel streamers:
“Joop windt er geen doekjes om: is het niet goed, dan is het niet goed.”
“Normaal gesproken kan ik geen feestje overslaan, maar nu heb ik daar gewoon geen tijd voor. Gek genoeg geeft dat ook rust.”
“Bij audities dacht ik vaak: ik ben niet goed genoeg voor die rol. Dat heeft mij lang heel erg in de weg gezeten.”

Verschenen in Mei 2006 in de NL30. © Tekst Koen van Gilst en Carola Houtekamer

‘Naar de kapper gaan moet weer fun zijn’

Stijl? De Kappers aan de Nobelstraat wordt al 14 jaar gerund door twee relaxte veertigers: Cor en Vince. Sinds augustus is de zaak helemaal vernieuwd. “We willen dat knippen weer relaxed wordt. Niet zo vlug vlug, maar meer een soort belevenis”, legt Cor uit. “Zo kun je bij ons op het terras zitten en hebben we boven een barretje waar je wat kunt eten en drinken.” Erg handig als je op je beurt moet wachten of als je een kleurtje krijgt.
Wie? Gitte, grondstewardess op Schiphol, gaat altijd naar De Kappers. “Ik kom hier vooral voor de sfeer. Ik hou niet van die kapsalons waar alles strak en netjes is.” Ze is zeer tevreden over hoe er geknipt wordt bij De Kappers. “Zonder dat ik het hoef uit te leggen, weten ze al precies wat ik wil.” Gitte blijft zeker vaste klant: “Ik verhuis binnenkort misschien naar Amsterdam, maar zelfs dan zal ik hier blijven terugkomen.”
Schade? Dames €30 / Heren €28 / Studenten €24 (alles inclusief wassen en föhnen)
Tel.? 030 231 70 14
Waar? De Kappers / Nobelstraat 153
Site? www.dekappers.nl

De kapper/kunstenaar

Stijl? Glenn van Devilish Haircut weet hoe je moet omgaan met de pers: op de vraag naar zijn knipvisie citeert hij direct het motto van zijn kapperszaak. Glenn: “Het mooi en blij maken van mensen met interessante kapsels.” Dat klinkt gehaaid, maar bij Devilish is knippen toch vooral een kunstvorm. Op de maat van de muziek danst Glenn om het hoofd van zijn klant heen. Ook de zaak zelf heeft een artistieke uitstraling. Zo vind je op de spiegels poëtische teksten en staan er allerlei kunstwerken.
Wie? Geertien Klijn, dramadocent in Amsterdam, komt al jaren bij Devilish en is heel tevreden over de artistieke manier van knippen. Maar het is ook een keer misgegaan: “Glenn heeft mij een keer verknipt: te kort en scheef. En dan niet op een artistieke manier.” Het is bij die ene mislukking gebleven. Tegenwoordig hoeft ze Glenn niet veel meer uit te leggen: “Ik noem mijn kapsel altijd de ‘coupe uitgebloeide paardenbloem’ en Glenn weet dan precies wat ik bedoel.”
Schade? €28 en kleuren €25
Tel.? 030 238 15 79
Waar? Devilish Haircut / Achter de Dom 6
Site? www.devilishhaircut.nl

De Turkse herenkapper: een verloren ambacht

Stijl? De Turkse herenkapper bezit iets wat verloren is gegaan in de Nederlandse kapperscultuur. Kapper Erdogan van Can Kappers: “In de jaren zeventig gingen veel Nederlandse kapperszaken failliet omdat lange haren in de mode kwamen. De ambacht van het herenknippen is daarom bijna uitgestorven.” Volgens Erdogan moet een echte herenkapper meer kunnen dan alleen knippen: “Bij ons gaat het ook om scheren, oorhaar weghalen en wenkbrauwen bijwerken.”
Wie? Zijn kapperszaak heeft bovendien een sociale functie: “Het is een ontmoetingsplek voor mensen, een soort koffiehuis”, legt Erdogan uit. Er wordt over van alles gediscussieerd: over sport, maar het gaat ook vaak over Minister Verdonk. Memed uit Iran komt iedere week bij Can. “Dan gaat er overal een beetje af”, vertelt hij. Volgens Memed is kapper Ercan een meester in het knippen: “He Can see, he Can cut”, grapt hij. Memed praat liever niet over sport of politiek. Ook zijn beroep houdt hij liever geheim. “Ik doe iets”, zegt hij. “Iets geheims.”
Schade? Alleen knippen: €12 / Met wassen en föhnen: €25
Tel.? 030 244 73 45
Waar? Heren Kapper Can / Amsterdamsestraatweg 177

Piercen, knippen en meer

Stijl? Pierceit is eigenlijk een piercingstudio, maar sinds kort worden er ook haren geknipt. “Dat lijkt een rare combinatie, maar dat is het niet”, zegt Frank, de eigenaar van de zaak. “Knippen heeft net als piercen te maken met het versieren van het lichaam.” Saskia, de vriendin van Frank, doet het kappersgedeelte. “Ik wil op een ongedwongen manier mensen knippen en zorgen dat het haar goed zit.” Maar bij Pierceit gaat het niet alleen om hoofdhaar. “We doen ook aan intiemknippen,” zegt Frank. “Bijvoorbeeld als iemand met Valentijnsdag een ‘hartepoes’ wil.”
Wie? Sylvia, een vriendin die werkt in een broodjeszaak even verderop, is gelijk enthousiast: “Het is eigenlijk precies wat ik zoek. Ik kan hier gewoon even binnenlopen, mijn haren laten knippen en weer aan het werk.” Na een tijdje komen ook Barbara en Marije even buurten. Barbara werkt in de Poema achter de bar en Marije is begeleidster pottenbakken met ex-gedetineerden. De twee meiden zien niet zoveel in het intiemknippen. “Bij mij valt er niet veel te knippen”, zegt Barbara giechelig. “Ik zou zoiets alleen doen als ik heel veel gezopen heb. Nu in ieder geval nog niet”, stelt Marije.
Schade? Dames €20 / Heren €18
Tel.? 030 231 81 97
Waar? Sassefra’s Knip Winkel / Nachtegaalstraat 17

De studentenkapper

Stijl? Het publiek bij de Haarhoek bestaat op donderdagmiddag voornamelijk uit studenten. “Dat heeft veel te maken met onze studentenkorting”, vertelt kapster Miranda. Het is eigenlijk altijd druk bij de Haarhoek en je moet dus een afspraak maken. Er bevinden zich relatief veel mannen in de kapsalon. Miranda kan dat niet helemaal verklaren: “Misschien is het omdat we hier een snelle service hebben, zodat ze snel weer op een terrasje kunnen gaat zitten?”
Wie? Marleen, studente Engels, is voor het eerst bij de Haarhoek. Ze komt hier vooral voor de scherpe prijs. Eerder dit jaar is ze bij een kapperszaak op de Neude geweest, maar daar ging ze €90 euro lichter de deur uit. Ook Alexander, student muziekwetenschappen, vindt de prijzen bij de Haarhoek fijn. Volgens hem is de Haarhoek een ‘echte studentenkapper’.
Schade? €21,50 voor knippen / wassen / föhnen. Studenten op ma. t/m do. voor €15
Tel.? 030 236 75 08
Waar? Haarhoek / Voorstraat 37
Site? www.haarhoek.nl

Streamers

‘Glenn heeft mij een keer verknipt: te kort en scheef’
‘We doen ook aan intiemknippen, bijvoorbeeld een ‘hartepoes’ met Valentijnsdag’